Devon davri

Devon davri DEVON DAVRI, devon sistemasi (Bukj Britaniyadagi Devonşir grafligi nomidan) — Yer geologik tarixi paleozoy eratema (era)sining törtinçi davri va öşa davrda hosil bölgan yotqiziklar. Silur davridan keyin (438 mln. yil avval) boşlanib karbon davrigaça 48 mln. yil davom etgan (q. Geoxronologik şkala, 1993). D.d. geol. faniga dastlab 1839 i. ingliz geologlari A. Sejvik va R. Murçisonlar tomonidan kiritilgan. D.d. uç bölim (quyi, örta va yuqori) va 7 yarusga bölingan (q. Geoxronologiya). RFda D.d.ning quyi bölimi loxkov, praga va ems yaruslariga; örta bölimi eyfel va jivet yaruslariga; yuqori bölimi-fran va famen yaruslariga bölingan (jadvalga q.). Quyi D.d.da kaledon burmalanişi sodir bölganligi sababli yer yuzasining köp qismidan dengiz çekingan. Yer yuzasida qizil rangli kontinental — laguna yotqiziqlarining qalin qatlami hosil bölgan. Ayrim joylarda şiddatli vulkan otilişlari kuzatilgan. Örta va yuqori devonda platforma va geosinklinallarda Yer pöstining çökişidan keng maydonda dengiz transgressiyasi vujudga kelgan, sönggida esa kuçli dengiz çekinişi bölib ötgan. Terrigen (bölakli), karbonatli, ba'zi joylarda tuzli yotqiziklarning qalin qatlami hosil bölgan. D.d. uçun turli suvötlar xos bölib, davr boşlarida yerdagi ösimliklardan riniofitlar, keyinçalik qirqböğimsimon, plaunsimon, oddiy qirqquloqlar, yuqori devonda qirqquloq va pteridospermlar tarqalgan. Dengizlarda baliklar, foraminifera, marjon, os-trakoda, braxiopoda, ammonoideyalar yaşagan.

Devon davri (sistemasi)ning bölinişi Şarqiy Yevropa tekisligi, Kaspiyböyi pasttekisligi va Örta Osiyoda D.d.da arid (quruq) iqlim, bu mintaqadan şim. va jan.da esa tropik (gumid) iqlim bölgan. Devon yotqiziklari barça materiklarda mavjud. Şar-qiy Yevropa va Osiyo şim.da D.d jinslari katta maydonlarda tarqalgan. Platforma, mioevgeosinklinal va orogen formatsiyalari farq kilinadi. Şarqiy Ural, Jan. Tyanşan, Rudali Oltoy va Uzoq Şarqning evgeosinklinal zonalarida vulkanitlar muhim rol öynaydi. Orogen zonalarda (Markaziy Qozoğiston, Oltoysayan oblasti) bir neça km kalinlikda yer ustki (vulkan) formatsiyalari (liparit, bazalt-andezit va andezit) rivojlangan. Granitoid va asos intruziyalar keng tarqalgan.

Özbekistonda D.d. yotqiziqlari Çatqol-Qurama, Turkiston-Olay toğ sistemasida, Zarafşon, Hisor, Zirabuloq, Nurota, Sulton Uvays toglarida va Qizilqum-Nurota regionida tarqalgan. Bu joylarda D.d. bir qança mahalliy svitalarga ajratilgan konglomerat, qumtoş, ohaktoş, dolomit, mergel, alevrolit, kvarsit va b. effuziv jinslardan iborat. Sistema yotqiziqlarining töliq kesmasi Jan. Tyanşanda aniqlangan. D.d. jinslarida boşoyoqlilar, graptolitlar, ignatanlilar, yelkaoyoqlilar, yumşoqtanlilar, qisqiçbaqasimonlar va b. uçraydi. D.d. silur davridan hayvonot va ösimlik dunyosining özgarganligi b-n farq qiladi. Mac, D.d.da qisqiçbaqasimonlar ança kamaygan, silurda paydo bölgan boşoyoqlilar esa juda rivojlangan.

D.d.ning boşlarida Özbekiston hududining jan. qismi iliq suvli, unça çuqur bölmagan, köp orolli, ayrim joylarida xarakatdagi vulkanli dengizdan iborat bölgan. Jivet yarusida dengiz şim.ga tomon siljigan va ança çuqurlaşgan. Natijada kiçik orollar suv qa'riga çökib, yirik orollarning yuqori qismlarigina suv ustida qolgan. Famen yarusiga kelib hoz. Özbekiston hududining deyarli hamma joyini dengiz qoplab olgan. Bu holat quyi karbon davrida ham davom etgan. D.d.da gersin burmspanişining bir neça fazasi bölib ötgan. Uning natijasida Çatqol, Piskom, Qoratov, Qurama va b. toğlar paydo bölgan. Özbekistondagi D.d. jinslarida qörğoşin, mis, rux, simob va b. konlari bor. Xorijda D.d. yotqiziqlarida neft va gazning katta zaxirasi Şarqiy Yevropa (Volga-Ural, Timan-Peçora, Pripyat havzalari), Şim. Amerika (Uilliston, Illinoys, Perm, Miçigan havzalari), Afrika (Sahroi Kabir — Örta dengiz havzasi) va Avstraliya platformalarining içki va çekka qismlaridagi strukturalarda joylaşgan, oş tuzi va sulfatlarning qatlamli uyumlari (Şarqiy Yevropa, Sibir, Şim. Amerika va Avstraliya platformasi), kaliy tuzlari (AQŞ, Ukraina), temir-marganets va qörğoşin rudalari (Markaziy Qozoğiston), boksit (Şim. Ural va Salair) konlari mavjud.