Deygiş

Deygiş — daryoning kuçli oqimi va suv satx,ining keskin özgarişi nati-jasida qirğoqlarning şiddatli yuvilişi. Oqim b-n yuvilgan qirğoq öpirilib, suv qayir tomon suriladi, sohil zonasida joylaşgan ekinzorlarni yuvib, irrigatsiya inşootlarini vayron qiladi, xalq xöjaligiga katta zarar yetkazadi. Ötmişda Xorazm vohasidagi tabiiy ofat turlaridan biri bölgan. Ya. Ğulomovning yozişiga kura, Amudaryoda toşqin paytida suv sathi yerga nisbatan 0,6—1,6 m baland kötariladi. Şuning uçun har ikki qirğ-oqning yoqasida baland dambalar (krçilar) qurilgan, bu dambalar vohani suv bosişdan saklagan. Dare suvi asta-sekin qirğoklarni yuvgan, ba'zan butun-butun joylarni yuvib ketgan, ba'zan esa yangi sayozliklar va orollar hosil qilgan. Bu dahşatli oqimga Xorazm vohasida maxsus «D.» yoki «yiqqin» (qozoq va qoraqalpoklar tilida) degan nomlar berilgan. D. bundan ming yil ilgari Xorazmning kad. poytaxti — Kot ş.ni butunlay yuvib, yöq qilib yuborgan. D. Amudaryonnng örta va quyi oqimida, ayniqsa, yozgi toşqin davrida (iyun — avg.) tez-tez sodir böladi. Suvning kötarilişi va pasayişi köpinça 8—10 kun davomida röy beradi. D. daryolarda suv kamaygan davrda (noyab.— dek.) ham kuzatiladi. Amudaryo özani bir neça yil davomida 5—6 km va undan köproq suriladi. Dare özanida yangidan-yangi sayozlik va çuqur joylar, orolçalar paydo böladi, birok, ular bir joyda turmasdan siljib yuradi. Bu esa kanallarga suv oliş işlarini qiyinlaştiradi. 1937 y. D. oqibatida Törtköl ş. vayron bölgan. 1990 y.lardan Amudaryo quyi oqimi Tuyamöyin suv ombori orqali tartibga solingaç, bu yerlarda D. xrdisasining ta'siri bir oz pasaydi. D.ga karşi kuraşning samarali usuli — daryo oqimi kuçini qirqadigan va qirğoqning yuvilişini kamayti-radigan töğrilagiç qurilmalar örna-tişdir. Amudaryoning quyi oqimida, asosan yirik suv oliş inşootlari yaqinida 10 dan ortiq şunday töğrilagiçlar barpo etilgan. Qirğoqni yuvilişdan saklaş uçun dambalar quriladi. Bir-biridan 200—250 m masofada qurilgan qöş dambalar eng turğun va çidamli hisoblanadi. Har 1—2 km birinçi va ikkinçi katorlar orasida köndalang damba (traverslar) barpo qilinadi. Tuproqdan yasalgan bunday kutarmalar Amudaryoning quyi oqimida ikkala qirğoq böylab 900 km dan ortiq masofada qurilgan.