Deygiş

Deygiş — daryo oqimining kuçayişi va suv sathining keskin özgarişi natijasida qirğoqlarning tez va kuçli yuvilib ketişi. Bu hodisa ayniqsa Amudaryoning örta va quyi oqimiga xos bölib, ötmişda Xorazm vohasidagi eng xavfli tabiiy ofatlardan biri hisoblangan. ÖzME'ga köra, Xorazmda bu hodisa «deygiş», qozoq va qoraqalpoqlar tilida esa «yiqqin» deb atalgan.

Kuçli oqim qirğoqni ostidan yuvadi, natijada qirğoq böleklari öpirilib suvga qulaydi va daryo özani asta-sekin qayir tomonga suriladi. Bunda sohil böyidagi ekinzorlar, uylar va suğoriş inşootlari vayron böladi. ÖzME'ga köra, Amudaryo özani bir neça yil içida 5–6 kilometr va undan ham köproq masofaga siljişi mumkin. Daryo tubida doimiy ravişda yangi sayozliklar, çuqurliklar va orolçalar paydo bölib, ular ham bir joyda turmay siljib yuradi; bu esa kanallarga suv oliş işini qiyinlaştiradi.

Ensiklopediyada keltirilgan Yahyo Ğulomov ma'lumotiga köra, toşqin paytida Amudaryo suvi atrofdagi yer sathidan 0,6–1,6 metr baland kötariladi. Şuning uçun qadimdan ikkala qirğoq böylab baland dambalar barpo etilgan va ular vohani suv bosişdan himoya qilgan.

Deygiş köpinça iyundan avgustgaça davom etadigan yozgi toşqin paytida kuzatiladi; suvning kötarilişi va pasayişi odatda 8–10 kun içida yuz beradi. ÖzME'ga köra, hodisa daryoda suv kamaygan noyabr — dekabr oylarida ham bölib turadi.

Tarixda deygiş butun-butun aholi punktlarini yöq qilib yuborgan. ÖzME'ga köra, taxminan ming yil ilgari u Xorazmning qadimiy poytaxti Kot şahrini butunlay yuvib ketgan, 1937-yilda esa Törtköl şahri vayron bölgan. 1990-yillardan boşlab Amudaryoning quyi oqimi Tuyamöyin suv ombori yordamida tartibga solingaç, hodisaning ta'siri birmunça kamaygan.

Deygişga qarşi eng samarali çora — oqim kuçini söndiradigan va qirğoqning yuvilişini kamaytiradigan maxsus töğrilagiç inşootlar qurişdir. ÖzME'ga köra, Amudaryoning quyi oqimida, asosan yirik suv oliş inşootlari yaqinida bunday töğrilagiçlardan ondan ortiği barpo etilgan. Qirğoqlar dambalar bilan ham mustahkamlanadi: bir-biridan 200–250 metr uzoqlikda qurilgan qöş dambalar eng mustahkam hisoblanadi, ularning orasida har bir-ikki kilometrda köndalang dambalar — traverslar quriladi. Ensiklopediyaga köra, Amudaryoning quyi oqimida ikkala qirğoq böylab bunday tuproq kötarmalarning umumiy uzunligi 900 kilometrdan oşadi.