Kot

Kot (Kat, Kas) — Xorazmdagi qadimiy şahar xarobasi. U hozirgi Beruniy şahridan 2,5 km şimolroqda joylaşgan.

Tarixiy manbalarda şahar turli davrlarda turliça atalgan (masalan, Kas, Kaj, Fir, Fil). Kat sözi xorazmiy tilida „qişloq“ ma'nosini bildirgan. Yoqut Xomaviyning yozişiça, Kat Jayhun (Amudaryo)ning şarqiy qirğoğida, Jurjoniyadan 20 farsax narida bölgan. Jome masjidi va xorazmşoh qarorgohi qal'a ortida joylaşgan, bozor esa şaharning markazida, Jardurişak soyi böyida bölgan. Muqaddasiyga köra, Kat şahriston deb ham atalgan va kattaligi jihatidan Nişopurga teng bölgan. „Hudud ul-olam“ga köra, örta asrlarda u turkiy elatlarning savdo-sotiq markaziga aylangan. Samoniy „Kitob ul-ansob“ asarida Kat rabodi „berun“ deb atalganini qayd etgan.

Beruniy afriğiylar sulolasining asosçisi Afriğ şahar içida 3 qavat devor bilan öralgan qasr qurdirgani, uning devorlari juda baland bölib, taxminan 20 km uzoqlikdan körinib turganini yozgan.

10-asrda Kot Xorazm davlatining poytaxti bölgan. Amudaryo şaharni yuvib keta boşlagaç, aholi şarq tomonga köçib, yangi Kot şahrini qurgan. 10-asr oxirlariga kelib eski şahar asosan yuvilib ketgan va poytaxt Gurganj (hozirgi Köhna Urganç)ga köçirilgan. 995-yili Gurganj hokimi Ma'mun ibn Abul Abbos dastlabki xorazmşohlar sulolasini tor-mor keltirgaç, Kot siyosiy ahamiyatini yöqotgan. Ibn Battuta Kotni Xorazm (ya'ni Gurganj) bilan Buxoro örtasidagi aholi yaşaydigan yagona şahar sifatida eslatgan.

14-asrda, Xorazmda mahalliy sulola vujudga kelguniga qadar, Kot Xiva bilan birgalikda Çiğatoy ulusi tarkibiga kirgan. 1372-yilda uni Amir Temur egallagan.

17-asrda yangi Kotni suv bilan ta'minlagan yopni Amudaryo yuvib ketgaç, Xiva xoni Anöşaxon daryoning çap qirğoğida Toza Yormiş yopini qazdirib, uning böyida qal'a qurdirgan (1681); keyin eski şahar aholisi öşa yerga köçgan. 19-asr boşida bu joyni ham Amudaryo yuvib ketgan va aholi daryoning öng sohilidagi Şayx Abbos vali mozori atrofiga joylaşgan. Şundan boşlab bu yer Şobboz deb atala boşlagan. 1957-yili Şobboz şaharçasiga Beruniy nomi berilgan, 1962-yildan şu nomli şahar.

1937-yili S. P. Tolstov rahbarligidagi Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi şahar xarobasida tadqiqot olib bordi. Saqlanib qolgan qal'a vayronasining maydoni 220×220 m bölib, burjlar bilan mustahkamlangan. Qal'aning janubi-şarqiy burçagidagi köşk (54×54 m) qalinligi 6 m, balandligi 11 m devor bilan öralgan.

Topilgan tangalarning bir tomonida Afriğ tasvirlangan, ikkinçi tomonida çavandoz surati va xorazmiy tilida „podşoh Afriğ“ degan yozuv bor. Biroq bu tangani B. I. Vaynberg va V. A. Livşits „Bivarsar“ [bwrsr] nomi bilan öqigan. Arxeologik tadqiqotlarda bugungi kungaça Afriğga tegişli tanga topilmagan.

Şayx Abbos Vali maqbarasi, minora, pişiq ğiştdan qurilgan şahar devori qoldiqlari va qal'a xarobasi hozirgaça saqlanib qolgan. Xalq bu qal'ani „Pil qal'a“ („Fil qal'a“) deb ataydi.