Dezinseksiya
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 157–158-b. — ziyouz.com
Dezinseksiya (dez... va lot. insectum — haşarot) — yuqumli kasallik qözğa-tuvçilarni tarqatadigan zararkunanda böğimoyoqlilarnn yöqotiş uçun qöllaniladigan çoratadbirlar maj-mui. D. odam va hayvonlarda turli in-feksion kasalliklarni taşib yuradigan böğimoyoklilar (kana, paşşa, bit, çivin, iskabtopar), şuningdek, turarjoylardagi suvarak, qandala, burgalarni qiriş uçun ötkaziladi. D. ter-minini birinçi bölib rus mikrobiologi N. F. Gamaleya kiritgan (1910). Profilaktik va qiruvçi D. böladi. Profilaktik D.ga şaxsiy gigiyena qoidalariga amal qiliş, çiqindilarni vaqtida çiqarib taşlaş, tu-rarjoy va xöjalik binolarini ozoda saklaş, hovuz va ariklarni tozalaş, haşarotlar paydo bölişi va köpayi-şining oldini oliş kiradi. Qiruvçi D. fizik, kimyoviy va biologik usullar b-n amalga oşiriladi. Köproq kimyoviy vositalar (jumladan insektitsidlar) qöllaniladi. Ular ta'sir etiş mexanizmiga köra teri orqali ta'sir etadigan (xlorofos, trixlofos va b.), içak orqali ta'sir etadigan (bor kislota, bura, butadion va b.) va fumigant — haşarot organizmiga na-fas yöllari orqali ta'sir etadigan vositalarga bölinadi. Biologik D. usuli zarakunandalarni «bir-biriga yediriş»ga (mas, patogen mikroorganizmlar, gelmintlar, viruslar va h.k.), fizik D. esa yuqori yoki past bosim b-n ta'sir etişga asoslanadi. Bu usullar yordamida haşarotlarning köpayişiga ança çek qöyiladi. Veterinariya da D. çorva mollari soğliğiga zarar yetkazadigan va ular mahsuldorligining pasayişiga olib keladigan haşarotlar va kanalarni yöqotişga qaratilgan tadbirlardir. Hayvonlar, çorvaçilik va parrandaçilik binolari, fermalar hududlari, omborxonalar, hayvonot xom aşyosini qayta işlaş korxonalari, kuşxonalar, göşt kombinatlari, veterinariyasanitariya nazorati örnatiladigan boşqa obyektlarda ötkaziladi.
Özbekistonda veterinariya sohasida D. masalalari b-n şuğullaniş uçun 1961 y.da Özbekistan veterinariya i.-t. in-tida maxsus araxnoentomologiya lab. taşkil etildi. Lab. gnus va b. xavfli haşarotlar va entomozlarga karşi D. çoralari joriy etiş va tadqiq qiliş işlarini yölga qöydi. 40 dan ortiq kimyoviy insektitsid, 12 mik-robiologik, 2 ta probiotik preparat, 3 ta antomofaglar va çivinlar feromoni (muskalyur) qöllanişga tavsiya etildi. Respublikada veterinariya amaliyotida simbuş (sipermetrin), detsis, nurel, butoks va b. qöllanilmoqda.
Dehqonçilikda D. uruğlik va kuçatlar, zaxira oziq-ovqat va yem uçun muljallangan mahsulotlar zaxirasidagi va ösimliklardan olingan texnikaviy xom aşyolardagi, omborlar, un va yorma işlab çiqaradigan korxonalardagi zararkunanda qaşarotlarni yöq qilişda qöllaniladi. Odatda, kimyoviy D.da brommetil, dixloretan, xlorpikrin, metallixlorid va b. b-n fumigatsiyalaş, bino içini tarkibida geksaxloran yoki uning gamma-izomerlari bölgan aerozollar b-n işlaş, sirtdan ta'sir qiluvçi insektitsidlar purkaş, uruğlik zaxirasini insektitsid va akaritsid dustlari b-n çanglaş; novda, kalamçalarni insektitsid va akaritsidlardan tayyorlangan suyuklikka botirib oliş va b. qöllaniladi. Ayrim hollarda don va oziq-ovqat mahsulotlarining idiş va qoplari insektitsidlar b-n işlanadi, past haroratda sovitiladi yoki yuqori qaroratda qizdiriladi. D.ning oddiy usuli — zararkunanda tuşgan uruğlik boşqa joyga köçiriladi yoki maxsus maşinalarda tozalanadi (q. Ombor zararkunandalari).
Şonosir Şovahobov, Ahror Rözimurodov, Abdukarim Zikiryoyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДЕЗИНСЕКЦИЯ (дез... ва лот. insectum — ҳашарот) — юқумли касаллик қўзға-тувчиларни тарқатадиган зараркунанда бўғимоёқлиларнн йўқотиш учун қўлланиладиган чоратадбирлар маж-муи. Д. одам ва ҳайвонларда турли ин-фекцион касалликларни ташиб юрадиган бўғимоёклилар (кана, пашша, бит, чивин, искабтопар), шунингдек, тураржойлардаги суварак, қандала, бургаларни қириш учун ўтказилади. Д. тер-минини биринчи бўлиб рус микробиологи Н. Ф. Гамалея киритган (1910). Профилактик ва қирувчи Д. бўлади. Профилактик Д.га шахсий гигиена қоидаларига амал қилиш, чиқиндиларни вақтида чиқариб ташлаш, ту-раржой ва хўжалик биноларини озода саклаш, ҳовуз ва арикларни тозалаш, ҳашаротлар пайдо бўлиши ва кўпайи-шининг олдини олиш киради. Қирувчи Д. физик, кимёвий ва биологик усуллар б-н амалга оширилади. Кўпроқ кимёвий воситалар (жумладан инсектицидлар) қўлланилади. Улар таъсир этиш механизмига кўра тери орқали таъсир этадиган (хлорофос, трихлофос ва б.), ичак орқали таъсир этадиган (бор кислота, бура, бутадион ва б.) ва фумигант — ҳашарот организмига на-фас йўллари орқали таъсир этадиган воситаларга бўлинади. Биологик Д. усули заракунандаларни «бир-бирига едириш»га (мас, патоген микроорганизмлар, гельминтлар, вируслар ва ҳ.к.), физик Д. эса юқори ёки паст босим б-н таъсир этишга асосланади. Бу усуллар ёрдамида ҳашаротларнинг кўпайишига анча чек қўйилади. Ветеринария да Д. чорва моллари соғлиғига зарар етказадиган ва улар маҳсулдорлигининг пасайишига олиб келадиган ҳашаротлар ва каналарни йўқотишга қаратилган тадбирлардир. Ҳайвонлар, чорвачилик ва паррандачилик бинолари, фермалар ҳудудлари, омборхоналар, ҳайвонот хом ашёсини қайта ишлаш корхоналари, кушхоналар, гўшт комбинатлари, ветеринариясанитария назорати ўрнатиладиган бошқа объектларда ўтказилади.
Ўзбекистонда ветеринария соҳасида Д. масалалари б-н шуғулланиш учун 1961 й.да Ўзбекистан ветеринария и.-т. ин-тида махсус арахноэнтомология лаб. ташкил этилди. Лаб. гнус ва б. хавфли ҳашаротлар ва энтомозларга карши Д. чоралари жорий этиш ва тадқиқ қилиш ишларини йўлга қўйди. 40 дан ортиқ кимёвий инсектицид, 12 мик-робиологик, 2 та пробиотик препарат, 3 та антомофаглар ва чивинлар феромони (мускалюр) қўлланишга тавсия этилди. Республикада ветеринария амалиётида цимбуш (циперметрин), децис, нурел, бутокс ва б. қўлланилмоқда.
Деҳқончиликда Д. уруғлик ва кучатлар, захира озиқ-овқат ва ем учун мулжалланган маҳсулотлар захирасидаги ва ўсимликлардан олинган техникавий хом ашёлардаги, омборлар, ун ва ёрма ишлаб чиқарадиган корхоналардаги зараркунанда қашаротларни йўқ қилишда қўлланилади. Одатда, кимёвий Д.да бромметил, дихлорэтан, хлорпикрин, металлихлорид ва б. б-н фумигациялаш, бино ичини таркибида гексахлоран ёки унинг гамма-изомерлари бўлган аэрозоллар б-н ишлаш, сиртдан таъсир қилувчи инсектицидлар пуркаш, уруғлик захирасини инсектицид ва акарицид дустлари б-н чанглаш; новда, каламчаларни инсектицид ва акарицидлардан тайёрланган суюкликка ботириб олиш ва б. қўлланилади. Айрим ҳолларда дон ва озиқ-овқат маҳсулотларининг идиш ва қоплари инсектицидлар б-н ишланади, паст ҳароратда совитилади ёки юқори қароратда қиздирилади. Д.нинг оддий усули — зараркунанда тушган уруғлик бошқа жойга кўчирилади ёки махсус машиналарда тозаланади (қ. Омбор зараркунандалари).
Шоносир Шоваҳобов, Аҳрор Рўзимуродов, Абдукарим Зикирёев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.