Di
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 238-b. — ziyouz.com
Di DI, Beydi — Xitoydan şimolda, Şarqiy Xitoy dengizidan Turkistonga qadar yoyilgan hududlarda yaşagan turkiy qavmlarning qad. ajdodlarini xitoyça nomlanişi (mil. av. 20-a. — mil. av. 4-a.). Qad. davrda D.lar jun libos kiyib, boşlariga quş patlari taqişgan, yertöla va ğorlarda yaşaşgan. D.larga mansub olti yirik kabila itlarni muqaddas deb bilgan. Jan.da yaşovçi D.lar çorvaçilik b-n bir qatorda dehqonçilik b-n ham şuğullanganlar. Mil. av. taxm. 2-ming yillik oxirlarida i. ç. taraqqiy etib, temirdan qurol-aslahalar yasay boşlaşgan, şu davrda qabilalar ittifoqi şakllanib, ular asosida dastlabki xonliklar vujudga kelgan. D.lar endilikda qişda kulba uylarda, yezda esa çodir va ötovlarda yaşaşgan, şomonlikka e'tiqod qilişgan. Şomon dini aqidalariga köra, dunyo tomonlari (şarq, janub, ğarb, şimol) ni kök (baland, uluğ) qizil, oq, qora ranglar b-n anglatişgan. Şuning uçun mil. av. 9-a.dan boşlab xitoy manbalari D.larni 2 etnik guruhga — çidi — «Kizil D.lar» va baydi — «Oq D.lar»ga ajratgan, ular ham öz navbatida bir qança qabilalarga bölinganlar. Bu D.lar köpinça junlar (jundi) b-n birgalikda Xitoyga çopqunlar qilib turişgan. Jan.-şarqiy D.larning garçi öz xonliklari bölsada, ular ba'zi xitoy podşoliklarining asosiy aholisini taşkil etgan. Taykong xonligi davri (mil. av. 2188— 2160) da tanazzulga uçragan deh-qonçilik D.lar yordamida qayta rivojlangan. Tadqiqotçilarning fikriça, qad. xitoyliklar Şe (mil. av. 2140— 1711), Şong (mil. av. 1711 — 1066) xonliklari davrida ot miniş mahoratini D.lardan örganişgan. Çunçyu (mil. av. 770-476), Jangö (mil. av. 476-221) davriga oid manbalarda eng dastlabki jang aravalari va otliq qöşinni saf bölib jang qiliş tizimini D.lar boşqa xalqlardan avval qullaganliklari haqida ma'lumotlar bor. Ammo şu b-n birga jan.-şarqiy D.lar xitoyliklar b-n assimilyatsiyalaşib, ularning madaniyatini qabul qilib, asta-sekin til va urf-odatlarini özgarti-ra boşlaşgan. Mil. av. 607 y. D.larning surman qabilasi boşçiligidagi xonligi kulaşi b-n Şarqiy — «Baland (uluğ) D.lar» tarixi tugaydi. «Qizil D.lar»ning Lu (Luzi) xonligini taşkil etgan qismi Jin xonligi tomonidan qirib taşlanadi, ikkinçi qis-mi esa şim.ga köçib ketgan. Mil. av. 450 y. Jin xonligi Dlarning Çövyuv xonligini ham tugatgan. Mil. 4-a.da D. ata-masi xun, xu atamasi b-n almaşadi. Tarixiy manbalarda Dlarning ayrim kabilalari — dingling, tele, dili, govçi (qongqil) larning nomi uçraydi.
Abduxoliq Aytboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДИ, Бэйди — Хитойдан шимолда, Шарқий Хитой денгизидан Туркистонга қадар ёйилган ҳудудларда яшаган туркий қавмларнинг қад. аждодларини хитойча номланиши (мил. ав. 20-а. — мил. ав. 4-а.). Қад. даврда Д.лар жун либос кийиб, бошларига қуш патлари тақишган, ертўла ва ғорларда яшашган. Д.ларга мансуб олти йирик кабила итларни муқаддас деб билган. Жан.да яшовчи Д.лар чорвачилик б-н бир қаторда деҳқончилик б-н ҳам шуғулланганлар. Мил. ав. тахм. 2-минг йиллик охирларида и. ч. тараққий этиб, темирдан қурол-аслаҳалар ясай бошлашган, шу даврда қабилалар иттифоқи шаклланиб, улар асосида дастлабки хонликлар вужудга келган. Д.лар эндиликда қишда кулба уйларда, езда эса чодир ва ўтовларда яшашган, шомонликка эътиқод қилишган. Шомон дини ақидаларига кўра, дунё томонлари (шарқ, жануб, ғарб, шимол) ни кўк (баланд, улуғ) қизил, оқ, қора ранглар б-н англатишган. Шунинг учун мил. ав. 9-а.дан бошлаб хитой манбалари Д.ларни 2 этник гуруҳга — чиди — «Кизил Д.лар» ва байди — «Оқ Д.лар»га ажратган, улар ҳам ўз навбатида бир қанча қабилаларга бўлинганлар. Бу Д.лар кўпинча жунлар (жунди) б-н биргаликда Хитойга чопқунлар қилиб туришган. Жан.-шарқий Д.ларнинг гарчи ўз хонликлари бўлсада, улар баъзи хитой подшоликларининг асосий аҳолисини ташкил этган. Тайконг хонлиги даври (мил. ав. 2188— 2160) да таназзулга учраган деҳ-қончилик Д.лар ёрдамида қайта ривожланган. Тадқиқотчиларнинг фикрича, қад. хитойликлар Ше (мил. ав. 2140— 1711), Шонг (мил. ав. 1711 — 1066) хонликлари даврида от миниш маҳоратини Д.лардан ўрганишган. Чунчйу (мил. ав. 770-476), Жангў (мил. ав. 476-221) даврига оид манбаларда энг дастлабки жанг аравалари ва отлиқ қўшинни саф бўлиб жанг қилиш тизимини Д.лар бошқа халқлардан аввал қуллаганликлари ҳақида маълумотлар бор. Аммо шу б-н бирга жан.-шарқий Д.лар хитойликлар б-н ассимиляциялашиб, уларнинг маданиятини қабул қилиб, аста-секин тил ва урф-одатларини ўзгарти-ра бошлашган. Мил. ав. 607 й. Д.ларнинг сурман қабиласи бошчилигидаги хонлиги кулаши б-н Шарқий — «Баланд (улуғ) Д.лар» тарихи тугайди. «Қизил Д.лар»нинг Лу (Лузи) хонлигини ташкил этган қисми Жин хонлиги томонидан қириб ташланади, иккинчи қис-ми эса шим.га кўчиб кетган. Мил. ав. 450 й. Жин хонлиги Дларнинг Чўвйув хонлигини ҳам тугатган. Мил. 4-а.да Д. ата-маси хун, ху атамаси б-н алмашади. Тарихий манбаларда Дларнинг айрим кабилалари — динглинг, теле, дили, говчи (қонгқил) ларнинг номи учрайди.
Абдухолиқ Айтбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.