Di

Di, Beydi («Şimoliy Di») — qadimgi xitoy manbalarida Xitoy podşoliklaridan şimolda yaşagan qabila va xalqlarga berilgan umumiy nom. ÖzME bu atamani Şarqiy Xitoy dengizidan Turkistongaça çözilgan hududlarda yaşagan turkiy qavmlar ajdodlarining xitoyça nomi deb izohlaydi va ularning tarixini miloddan avvalgi 20-asrdan miloddan avvalgi 4-asrgaça bölgan davrga oid qiladi. Inglizça Vikipediyaga köra esa Di nomi Çjou sulolasi davrida xitoyliklar yerlaridan şimolda yaşagan turli etnik guruhlarga nisbatan qöllangan.123

Inglizça Vikipediyaga köra, qadimgi xitoyliklar qöşni xalqlarni dunyo tomonlariga qarab atagan: şimoldagilar — di, janubdagilar — man, şarqdagilar — i, ğarbdagilar — jun. Vaqt ötişi bilan bu nomlar umuman «yovvoyi», «barbar» ma'nosidagi kamsituvçi atamalarga aylangan. Ayrim tadqiqotçilar «di» sözini xitoyliklar şimoliy qöşnilariga bergan, aslida etnik bölmagan nom deb hisoblaydi.

Manbalarda Di qabilalari «Qizil Di» (çidi) va «Oq Di» (baydi) guruhlariga ajratiladi; inglizça Vikipediya «Baland Di» degan guruhni ham eslatadi. ÖzME bu bölinişni dunyo tomonlarini rang bilan ifodalaydigan şomonlik e'tiqodi bilan boğlaydi. Inglizça Vikipediya miloddan keyingi davrda «Beş barbar» qatorida tilga olinadigan, ğarbiy Xitoyda yaşagan di xalqini bu qadimgi Di bilan adaştirmaslik kerakligini alohida ta'kidlaydi.

ÖzME'ga köra, qadimda Di qabilalari jun kiyim kiyib, boşlariga quş patlari taqib yurgan, yertöla va ğorlarda yaşagan; olti yirik qabila itni muqaddas hisoblagan. Janubdagi Di çorvaçilik bilan birga dehqonçilik ham qilgan. Keyinçalik ular temirdan qurol yasay boşlagan, qişni kulbalarda, yozni çodir va ötovlarda ötkazgan. Inglizça Vikipediyaga köra ham, Di dastlab köçmançi deb tasvirlangan bölsa-da, aslida aralaş xöjalik — çorvaçilik, dehqonçilik va ovçilik bilan şuğullangan va şimoldagi daşt köçmançilaridan farq qilgan.

Di qabilalari köpinça jun qabilalari bilan birgalikda Xitoy yerlariga hujum qilib turgan. ÖzME'ga köra, xitoyliklar otga miniş mahoratini, jang aravalari va otliq qöşinni saf tortib jang qiliş usullarini Di qabilalaridan örgangan. Inglizça Vikipediya Şarqiy Çjou davrida, ayniqsa, Jin podşoligi Di yerlariga kirib borganini va miloddan avvalgi 7–6-asrlarda ular örtasida köp uruşlar bölganini sanab ötadi. «Oq Di» qabilalari Çjunşan va Day kabi öz davlatlarini ham tuzgan.

Asta-sekin janubi-şarqiy Di guruhlari xitoyliklar bilan aralaşib, ularning tili va madaniyatini qabul qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, miloddan avvalgi 400-yilga kelib Di va jun qabilalarining mustaqil siyosiy birliklari deyarli tugatilgan. ÖzME'ga köra, milodiy 4-asrda «di» atamasi örnini «xun» va «xu» atamalari egallagan; tarixiy manbalarda Di qabilalaridan dingling, tele kabi qabilalar nomi ham uçraydi.