Diagnostika
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 239–240-b. — ziyouz.com
Diagnostika (yun. diagnostikos — aniqlaşga qodir) — klinik tibbiyot va veterinariyaning kasallikni aniqlaş, uni davolaş va oldini oliş tadbirlarini işlab çiqiş maqsadida organizmni tekşiriş usullarini örganadigan bölimi. D. fan sifatida uç asosiy qismga bölinadi: 1) bemorning şikoyatlarini yiğiş va örganiş metodikasi, kasallaniş va hayot tarixi, şuningdek, diagnostik texnika, ya'ni bemorni tekşiriş usullari; 2) kasalliklarda kuzatiladigan har xil belgilar (simptomlar) haqidagi ta'limot (semiotika); 3) bemorni tekşirib, olingan ma'-lumotlarni tanqidiy nuqtai nazardan baholab, taşqis qöyiş uçun vraçning muhokama yuritiş metodikasi, ya'ni taşhis metodikasi.
Bemorni tekşirişda, avvalo, uning sezgilari, kasalligi qaçon boşlangan va qanday ötgani, mehnat va turmuş şaroiti yo özidan, yoki yaqin kişilaridan (gödak bolani tekşirişda onasidan) sörab olinadi, ya'ni anamnez töplanadi. Anamnez töplaş va bemorning kasallik tarixini töğri bayon qilib beriş taşhis uçun ğoyat katta ahamiyatga ega.
Obyektiv tekşirişda bemor közdan keçiriladi va palpatsiya, perkussiya, auskultatsiya metodlari qöllaniladi. Nerv sistemasi va sezgi a'zolarini tekşirişda reflekslar, sezuvçanlikning har xil turlari, köruv va eşituv, ta'm va hid biluv ötkirligini aniklaş uçun maxsus usullar tatbiq etiladi. Oliy nerv faoliyatini örganiş D.ning muhim vazifalaridandir. Bundan taşqari, gavda t-rasi va qismlari ölçanadi (termometriya va antropometriya), içkariroqda joylaşgan a'zolarni tekşirişda har xil közgular (quloq, burun, hiqildoq, qin közgulari) va optik asboblar (közni tekşirişda — oftalmoskop, qizilöngaçni körişda — ezofagofibroskop, me'da-içak tekşirişda — gastroduodenofibroskop, kolonoskop va h.k.) dan foydalaniladi. Yurak va tomir harakatlarini qoğozga yoki foto-plyonkaga yozib oliş (kardiografiya va sfigmografiya)ning ahamiyati katta. Yurak va miyadagi elektr potensiallarining özgarişlarini qayd qiliş (elektrokardiografiya va elektroensefalografiya) ayniqsa kimmatli usuldir. 20-a. oxirida içki a'zolar kasalliklari D.sida ultratovuş texnikasi, magnit rezonans apparati, kompyuter tomografiya usullari keng qöllanila boşladi. Ba'zi kasalliklarni aniklaşda radioaktiv izotoplar tatbiq etiladi. Bunda nafas oliş, kon aylaniş, ajratiş a'zolari va endokrin sistemalar holati, şuningdek, moddalar alma-şinuvining buzilişi aniklanadi. Lab.da qon, siydik, axlat, balğam, şuningdek, kömik, jigar, taloq, limfa tugunlarini punksiya qilib olingan materiallar mikroskopik, fizik va kimyo-viy tekşirişdan ötkaziladi (q. Biopsiya). Kasallikni qözğatgan mikroblar va immunitetnk aniklaş maqsadida ötkaziladigan bakteriologik, immunologik va serologik metodlar D. uçun katta ahamiyatga ega. Hoz. radiotelemetrik D. usuli (biror körsatkiçni masofadan ölçaş) işlab çiqilgan.
Ayrim hollarda kasallik simptomlari kam, çalkaş bölişi yoki tipik bölmasligi mumkin. Bunday hollarda differensial D. usuli qöllaniladi: vraç bemorda topilgan simptomlarni taxmin qilinayotgan kasalliklarga mos keliş-kelmasligini mukammal tahlil qilib, taxmin qili-nayotgan kasalliklarni hisobdan çiqara boradi va şu yöl b-n muayyan xulosaga kelgaç, kasallikka taşhis qöyadi.
Funksional kasalliklar D.sida taşhis qöyişda asosiy va yöldoş kasalliklar hamda asoratlar sabablari aniklanadi, sistema va a'zolar faoliyatining buziliş darajasi belgilanadi, tekşirilayotgan bemorning şunday kasallik b-n oğrigan boşqa bemordan farq kiladigan fiziologik xususiyatlari hisobga olinadi. Patologo-anatomik D.da bemor vafot etganidan keyin uni yorib olingan ma'lumotlar va töqimalar biontatini taxlil qiliş asosida taşhis qöyiladi. D.ni takomillaştirişda telekommunikatsiya, internet va elektron aloqalardan foydalaniş mumkin.
Veterinariya D.si umumiy va maxsus böladi. Umumiy D.da kasal hayvonni röyxatga olinadi, analizlar yiğiladi, şilliq qavati, limfa tu-gunlari, yungi, terisi tekşiriladi, harorati ölçanadi va h. k. Maxsus D.da esa içki a'zolar, kon, siydik, oşqozon va içaqdagi narsalar, orqa miya suyukliği, göngi va b. tekşiriladi.
Q.: Biopsiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДИАГНОСТИКА (юн. diagnostikos — аниқлашга қодир) — клиник тиббиёт ва ветеринариянинг касалликни аниқлаш, уни даволаш ва олдини олиш тадбирларини ишлаб чиқиш мақсадида организмни текшириш усулларини ўрганадиган бўлими. Д. фан сифатида уч асосий қисмга бўлинади: 1) беморнинг шикоятларини йиғиш ва ўрганиш методикаси, касалланиш ва ҳаёт тарихи, шунингдек, диагностик техника, яъни беморни текшириш усуллари; 2) касалликларда кузатиладиган ҳар хил белгилар (симптомлар) ҳақидаги таълимот (семиотика); 3) беморни текшириб, олинган маъ-лумотларни танқидий нуқтаи назардан баҳолаб, ташқис қўйиш учун врачнинг муҳокама юритиш методикаси, яъни ташҳис методикаси.
Беморни текширишда, аввало, унинг сезгилари, касаллиги қачон бошланган ва қандай ўтгани, меҳнат ва турмуш шароити ё ўзидан, ёки яқин кишиларидан (гўдак болани текширишда онасидан) сўраб олинади, яъни анамнез тўпланади. Анамнез тўплаш ва беморнинг касаллик тарихини тўғри баён қилиб бериш ташҳис учун ғоят катта аҳамиятга эга.
Объектив текширишда бемор кўздан кечирилади ва пальпация, перкуссия, аускультация методлари қўлланилади. Нерв системаси ва сезги аъзоларини текширишда рефлекслар, сезувчанликнинг ҳар хил турлари, кўрув ва эшитув, таъм ва ҳид билув ўткирлигини аниклаш учун махсус усуллар татбиқ этилади. Олий нерв фаолиятини ўрганиш Д.нинг муҳим вазифаларидандир. Бундан ташқари, гавда т-раси ва қисмлари ўлчанади (термометрия ва антропометрия), ичкарироқда жойлашган аъзоларни текширишда ҳар хил кўзгулар (қулоқ, бурун, ҳиқилдоқ, қин кўзгулари) ва оптик асбоблар (кўзни текширишда — офтальмоскоп, қизилўнгачни кўришда — эзофагофиброскоп, меъда-ичак текширишда — гастродуоденофиброскоп, колоноскоп ва ҳ.к.) дан фойдаланилади. Юрак ва томир ҳаракатларини қоғозга ёки фото-плёнкага ёзиб олиш (кардиография ва сфигмография)нинг аҳамияти катта. Юрак ва миядаги электр потенциалларининг ўзгаришларини қайд қилиш (электрокардиография ва электроэнцефалография) айниқса кимматли усулдир. 20-а. охирида ички аъзолар касалликлари Д.сида ультратовуш техникаси, магнит резонанс аппарати, компьютер томография усуллари кенг қўлланила бошлади. Баъзи касалликларни аниклашда радиоактив изотоплар татбиқ этилади. Бунда нафас олиш, кон айланиш, ажратиш аъзолари ва эндокрин системалар ҳолати, шунингдек, моддалар алма-шинувининг бузилиши аникланади. Лаб.да қон, сийдик, ахлат, балғам, шунингдек, кўмик, жигар, талоқ, лимфа тугунларини пункция қилиб олинган материаллар микроскопик, физик ва кимё-вий текширишдан ўтказилади (қ. Биопсия). Касалликни қўзғатган микроблар ва иммунитетнк аниклаш мақсадида ўтказиладиган бактериологик, иммунологик ва серологик методлар Д. учун катта аҳамиятга эга. Ҳоз. радиотелеметрик Д. усули (бирор кўрсаткични масофадан ўлчаш) ишлаб чиқилган.
Айрим ҳолларда касаллик симптомлари кам, чалкаш бўлиши ёки типик бўлмаслиги мумкин. Бундай ҳолларда дифференциал Д. усули қўлланилади: врач беморда топилган симптомларни тахмин қилинаётган касалликларга мос келиш-келмаслигини мукаммал таҳлил қилиб, тахмин қили-наётган касалликларни ҳисобдан чиқара боради ва шу йўл б-н муайян хулосага келгач, касалликка ташҳис қўяди.
Функционал касалликлар Д.сида ташҳис қўйишда асосий ва йўлдош касалликлар ҳамда асоратлар сабаблари аникланади, система ва аъзолар фаолиятининг бузилиш даражаси белгиланади, текширилаётган беморнинг шундай касаллик б-н оғриган бошқа бемордан фарқ киладиган физиологик хусусиятлари ҳисобга олинади. Патолого-анатомик Д.да бемор вафот этганидан кейин уни ёриб олинган маълумотлар ва тўқималар бионтатини тахлил қилиш асосида ташҳис қўйилади. Д.ни такомиллаштиришда телекоммуникация, интернет ва электрон алоқалардан фойдаланиш мумкин.
Ветеринария Д.си умумий ва махсус бўлади. Умумий Д.да касал ҳайвонни рўйхатга олинади, анализлар йиғилади, шиллиқ қавати, лимфа ту-гунлари, юнги, териси текширилади, ҳарорати ўлчанади ва ҳ. к. Махсус Д.да эса ички аъзолар, кон, сийдик, ошқозон ва ичақдаги нарсалар, орқа мия суюклиғи, гўнги ва б. текширилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.