Diagnostika

Diagnostika (yunonça diagnostikos — «farqlay oladigan», «aniqlaşga qodir») — klinik tibbiyot va veterinariyaning kasallikni aniqlaş hamda davolaş va oldini oliş tadbirlarini belgilaş uçun organizmni tekşiriş usullarini örganadigan bölimi. Inglizça Vikipediyaga köra, taşhis qöyiş bemordagi belgi va alomatlarni qaysi kasallik yoki holat yaxşiroq tuşuntirişini aniqlaş jarayonidir.1

ÖzME diagnostikani fan sifatida uç qismga ajratadi: bemor şikoyatlari, kasallik va hayot tarixini töplaş hamda tekşiriş usullari (diagnostik texnika); kasallik belgilari — simptomlar haqidagi ta'limot (semiotika); olingan ma'lumotlarni tanqidiy baholab, xulosa çiqariş metodikasi.

ÖzME'ga köra, tekşiriş anamnez — bemorning sezgilari, kasallik qaçon va qanday boşlangani, mehnat va turmuş şaroiti haqidagi ma'lumotlarni töplaşdan boşlanadi; gödak bola haqida ma'lumot onasidan sörab olinadi. Söng bemor közdan keçiriladi, paypaslaş (palpatsiya), tuqillatiş (perkussiya) va eşitiş (auskultatsiya) usullari qöllanadi. Asab tizimi va sezgi a'zolarini tekşirişda reflekslar, köriş, eşitiş, ta'm va hid biliş ötkirligi aniqlanadi. Tana harorati va ölçamlari ölçanadi, içki a'zolar maxsus közgu va optik asboblar — oftalmoskop, endoskoplar yordamida körib çiqiladi.

Yurak va miyaning elektr faolligini qayd etiş (elektrokardiografiya, elektroensefalografiya) ayniqsa qimmatli usul hisoblanadi. ÖzME'ga köra, XX asr oxirida ultratovuş tekşiruvi, magnit-rezonans va kompyuter tomografiyasi keng joriy etilgan, ayrim kasalliklarda radioaktiv izotoplardan foydalaniladi. Laboratoriyada qon, siydik, balğam va biopsiya bilan olingan töqimalar mikroskopik, fizik va kimyoviy tekşiriladi; bakteriologik, immunologik va serologik usullar kasallik qözğatuvçisini aniqlaşga yordam beradi.

Inglizça Vikipediyaga köra, köp alomatlar faqat bitta kasallikka xos emas: masalan, terining qizarişi önlab kasallikda uçraydi. Şu sababli şifokor bir neça ehtimoliy kasallikni bir-biri bilan soliştirib, farqlab çiqadi. ÖzME'ga köra, belgilar kam, noaniq yoki odatiy bölmagan hollarda şifokor topilgan alomatlarni taxmin qilinayotgan kasalliklar bilan birma-bir taqqoslab, mos kelmaganlarini çiqarib taşlaydi va oxirida muayyan xulosaga keladi. Ayrim hollarda esa birgina belgi kasallikni aniq körsatib beradi; bunday belgi patognomonik deyiladi.

ÖzME patologoanatomik diagnostikani ham ajratadi: unda taşhis bemor vafotidan keyin murdani yoriş va töqimalarni tekşiriş asosida qöyiladi. Veterinariya diagnostikasi umumiy va maxsus qismlardan iborat: umumiy tekşiruvda hayvonning terisi, yungi, şilliq pardalari, limfa tugunlari va harorati körib çiqiladi, maxsus tekşiruvda esa içki a'zolar, qon, siydik va boşqa namunalar örganiladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, tibbiy taşhisning eng qadimgi yozma namunalari miloddan avvalgi XXVII asrda yaşagan misrlik Imxotepga nisbat beriladigan matnlarda uçraydi. Miloddan avvalgi XI asrda bobillik Esagil-kin-apli yozgan «Diagnostika qöllanmasi» kasallikni aniqlaşda tajriba va mantiqiy xulosaga tayanişni joriy etgan.