Din
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 271–272-b. — ziyouz.com
Din (arab. — e'tiqod, işonç, itoat) — xudo yoki xudolar, ğayritabiiy kuçlar mavjudligiga işoniş. D. muayyan ta'limotlar, his-tuyğular, toat-ibodatlar va diniy taşkilotlarning faoliyatlari orqali namoyon böladigan, olam, hayot yaratilişini tasavvur qilişning alohida tarzi, uni idrok etişning öziga xos usuli. D.ning paydo bölişi haqida yagona fikr yöq. Islom dini ta'limotiga köra, D. — Alloh tomonidan öz payğambarlari orqali başariyat olamiga joriy etilajagi zarur bölgan ilohiy qonunlardir. Tabiat va insonni yaratgan, ayni vaqtda insonga töğri, haqiqiy hayot yölini körsatadigan va örgatadigan ilohiy qudratga işonçni ifoda etadigan ta'limotdir.
D. dunyo, inson, mavjudotlarning kelib çiqişi, insonning yaşaşdan maqsadi kabi savollarga öziça javob beradi. Dunyoviy ilm nuqtai nazaridan D. kişilik jamiyati tarixiy taraqqiyotining ma'lum bosqiçida paydo bölgan ijtimoiy ong şakllaridan biri. Bu dunyoqaraş jamiyatning ma'lum tarixiy davr va şaroitlaridagi talablari, ehtiyojlari asosida şakllanadi. Uluğ mutafakkir Abu Nasr Forobiy D.ga falsafa b-n bir qatorda haqiqatga yetişişning 2 mustaqil usulidan biri sifatida qaragan. Forobiyning fikriça, falsafadagi masalalar isbotini payğambarlar ramzlar şaklida bayon qilganlar. D.ga turliça yondoşişni Beruniy, Ibn Sino, Umar Xayyomning ijtimoiy-falsafiy qaraşlarida, Ibn Ruşdning ikki haqiqat nazariyasida kuzatiş mumkin. 18-a. fransuz faylasuflarining D.ga bölgan öziga xos yondaşuvlari, 19-a.da mifologik maktab (aka-uka Ya. Grim va V. Grim, M. Myuller), antropologik maktab (L. Feyerbax) va b. turli yönalişlar paydo bölgan bölsa, 20-a.da D.ni tadqiq qiliş yuzasidan yana boşqaça qaraş va nazariyalar (K. Yung, E. Dyurkxeym) vujudga keldi.
D.ning nima ekanligi turliça izohlansada, umuman ol ganda D. — işonmoqlik tuyğusidir. Bunday tuyğusi bölmagan xalq yöq. Çunki biron-bir xalq D.siz, e'tiqodsiz, biron-bir narsaga işonçsiz yaşay olmaydi. D. insoniyatning eng teran, eng gözal ma'naviy-ruhiy ehtiyojlaridan biridir. Insoniyat tarixida D. turli şakllarda namoyon bölgan. D.ning dastlabki körinişlari fetişizm, totemizm, animizm, sehrgarlik va b.dir. Şuningdek, uruğqabila D.lari, milliy D.lar (iudaizm, hinduiylik, sintoizm, daosizm, konfutsiyçilik), jahon D.lari (buddizm, xristianlik, islom) vujudga kelgan. D. avvaliga köpxudolik (poli-teistik), söngra yakkaxudolik (monoteistik) körinişida bölgan. Har bir D. diniy dunyoqaraş, diniy marosim, diniy tuyğu va siğiniş obyektlarini öz içiga oladi. Har qanday jamiyatda D. ma'lum ijtimoiy, ma'naviy va ruhiy vazifalarni bajaradi. Uning ijtimoiy hayotga ta'siri kuçlidir. Har bir D. dindorlarini öz ta'limoti doirasida saklaşga harakat qiladi, öz qavmlari uçun tasalli beruvçi, ovutuvçilik vazifasini ötaydi. D.lar öz marosim va bayramlarining qavmlari tomonidan qatiy tartibga amal qilgan holda bajarilişini şart qilib qöyadi, şuningdek, öz qavmlarining birligini, jamiyat va şaxsning özaro aloqada bölişini ta'minlaşga intiladi. D. insonga yaşaşdan maqsad, hayot mazmuni, bu dunyo va u dunyo masalalariga öz munosabatini bildirib turadi. U umuminsoniy axloq meyorlarini öziga singdirib, xulq-atvor qoidasiga aylantiradi (q. Axloq). Madaniyat rivojiga katta ta'sir körsatib, umuminsoniy va milliy qadriyatlarni saqlab qoliş va avloddan-avlodga yetkaziş işiga yordam beradi.
D. insonning işonçli hamrohi, odamzot hayotining bir qismi bölib kelgan. Unga turli davrda turliça munosabatda bölingan. D.ni jamiyatning hukmron kuçlari davlat siyosati darajasiga kötargan yoki D. hamda dindorlarni ayovsiz ta'qib ostiga olgan hollar tarixda köp uçraydi. Yaqin ötmişda — şörolar davrida D.ni kamsitiş va unga qarşi kuraş siyosati olib borildi.
Özbekiston mustaqillikka erişgaç, D. madaniy-ma'naviy omillar umumiy silsilasiga kiruvçi teng huquqli qadriyat sifatida tan olindi va D.ga töla erkinlik berildi. Diniy jamoalar, taşkilotlarga qonun doirasida oçiq va daxlsiz faoliyat körsatiş imkoniyati yaratildi. Özbekistan aholisining asosiy qismi islom diniga, yevropalik aholi xristianlikning pravoslaviye mazhabiga e'tiqod qiladi. Ular b-n bir qatorda katolik, protestant, boşqa mazhab (jami 15 dan ortiq konfessiya) vakillari yaşaydi. Ular vatan mustaqilligini mustahkamlaş, siyosiyijtimoiy barqarorlikni ta'minlaş yölida faoliyat yuritmoqdalar.
Özbekiston dunyoviy davlat bölib, D. davlatdan ajratilgan. Vijdon erkinligining kafolatlari Özbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida, «Vijdon erkinligi va diniy taşkilotlar töğrisida»gi qonunda (1998) bayon etilgan. Özbekistonda D. va diniy dunyoqaraş dunyoviy turmuş tarzi, dunyoviy fikr b-n yonma-yon rivojlanib kelmoqda.
Şoista Şoabdurahimova, Muhammadjon Qodirov.
Q.: Axloq
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДИН (араб. — эътиқод, ишонч, итоат) — худо ёки худолар, ғайритабиий кучлар мавжудлигига ишониш. Д. муайян таълимотлар, ҳис-туйғулар, тоат-ибодатлар ва диний ташкилотларнинг фаолиятлари орқали намоён бўладиган, олам, ҳаёт яратилишини тасаввур қилишнинг алоҳида тарзи, уни идрок этишнинг ўзига хос усули. Д.нинг пайдо бўлиши ҳақида ягона фикр йўқ. Ислом дини таълимотига кўра, Д. — Аллоҳ томонидан ўз пайғамбарлари орқали башарият оламига жорий этилажаги зарур бўлган илоҳий қонунлардир. Табиат ва инсонни яратган, айни вақтда инсонга тўғри, ҳақиқий ҳаёт йўлини кўрсатадиган ва ўргатадиган илоҳий қудратга ишончни ифода этадиган таълимотдир.
Д. дунё, инсон, мавжудотларнинг келиб чиқиши, инсоннинг яшашдан мақсади каби саволларга ўзича жавоб беради. Дунёвий илм нуқтаи назаридан Д. кишилик жамияти тарихий тараққиётининг маълум босқичида пайдо бўлган ижтимоий онг шаклларидан бири. Бу дунёқараш жамиятнинг маълум тарихий давр ва шароитларидаги талаблари, эҳтиёжлари асосида шаклланади. Улуғ мутафаккир Абу Наср Форобий Д.га фалсафа б-н бир қаторда ҳақиқатга етишишнинг 2 мустақил усулидан бири сифатида қараган. Форобийнинг фикрича, фалсафадаги масалалар исботини пайғамбарлар рамзлар шаклида баён қилганлар. Д.га турлича ёндошишни Беруний, Ибн Сино, Умар Хайёмнинг ижтимоий-фалсафий қарашларида, Ибн Рушднинг икки ҳақиқат назариясида кузатиш мумкин. 18-а. француз файласуфларининг Д.га бўлган ўзига хос ёндашувлари, 19-а.да мифологик мактаб (ака-ука Я. Грим ва В. Грим, М. Мюллер), антропологик мактаб (Л. Фейербах) ва б. турли йўналишлар пайдо бўлган бўлса, 20-а.да Д.ни тадқиқ қилиш юзасидан яна бошқача қараш ва назариялар (К. Юнг, Э. Дюркхейм) вужудга келди.
Д.нинг нима эканлиги турлича изоҳлансада, умуман ол ганда Д. — ишонмоқлик туйғусидир. Бундай туйғуси бўлмаган халқ йўқ. Чунки бирон-бир халқ Д.сиз, эътиқодсиз, бирон-бир нарсага ишончсиз яшай олмайди. Д. инсониятнинг энг теран, энг гўзал маънавий-руҳий эҳтиёжларидан биридир. Инсоният тарихида Д. турли шаклларда намоён бўлган. Д.нинг дастлабки кўринишлари фетишизм, тотемизм, анимизм, сеҳргарлик ва б.дир. Шунингдек, уруғқабила Д.лари, миллий Д.лар (иудаизм, ҳиндуийлик, синтоизм, даосизм, конфуцийчилик), жаҳон Д.лари (буддизм, христианлик, ислом) вужудга келган. Д. аввалига кўпхудолик (поли-теистик), сўнгра яккахудолик (монотеистик) кўринишида бўлган. Ҳар бир Д. диний дунёқараш, диний маросим, диний туйғу ва сиғиниш объектларини ўз ичига олади. Ҳар қандай жамиятда Д. маълум ижтимоий, маънавий ва руҳий вазифаларни бажаради. Унинг ижтимоий ҳаётга таъсири кучлидир. Ҳар бир Д. диндорларини ўз таълимоти доирасида саклашга ҳаракат қилади, ўз қавмлари учун тасалли берувчи, овутувчилик вазифасини ўтайди. Д.лар ўз маросим ва байрамларининг қавмлари томонидан қатьий тартибга амал қилган ҳолда бажарилишини шарт қилиб қўяди, шунингдек, ўз қавмларининг бирлигини, жамият ва шахснинг ўзаро алоқада бўлишини таъминлашга интилади. Д. инсонга яшашдан мақсад, ҳаёт мазмуни, бу дунё ва у дунё масалаларига ўз муносабатини билдириб туради. У умуминсоний ахлоқ меъёрларини ўзига сингдириб, хулқ-атвор қоидасига айлантиради (қ. Ахлоқ). Маданият ривожига катта таъсир кўрсатиб, умуминсоний ва миллий қадриятларни сақлаб қолиш ва авлоддан-авлодга етказиш ишига ёрдам беради.
Д. инсоннинг ишончли ҳамроҳи, одамзот ҳаётининг бир қисми бўлиб келган. Унга турли даврда турлича муносабатда бўлинган. Д.ни жамиятнинг ҳукмрон кучлари давлат сиёсати даражасига кўтарган ёки Д. ҳамда диндорларни аёвсиз таъқиб остига олган ҳоллар тарихда кўп учрайди. Яқин ўтмишда — шўролар даврида Д.ни камситиш ва унга қарши кураш сиёсати олиб борилди.
Ўзбекистон мустақилликка эришгач, Д. маданий-маънавий омиллар умумий силсиласига кирувчи тенг ҳуқуқли қадрият сифатида тан олинди ва Д.га тўла эркинлик берилди. Диний жамоалар, ташкилотларга қонун доирасида очиқ ва дахлсиз фаолият кўрсатиш имконияти яратилди. Ўзбекистан аҳолисининг асосий қисми ислом динига, европалик аҳоли христианликнинг православие мазҳабига эътиқод қилади. Улар б-н бир қаторда католик, протестант, бошқа мазҳаб (жами 15 дан ортиқ конфессия) вакиллари яшайди. Улар ватан мустақиллигини мустаҳкамлаш, сиёсийижтимоий барқарорликни таъминлаш йўлида фаолият юритмоқдалар.
Ўзбекистон дунёвий давлат бўлиб, Д. давлатдан ажратилган. Виждон эркинлигининг кафолатлари Ўзбекистон Республикасининг Конституциясида, «Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисида»ги қонунда (1998) баён этилган. Ўзбекистонда Д. ва диний дунёқараш дунёвий турмуш тарзи, дунёвий фикр б-н ёнма-ён ривожланиб келмоқда.
Шоиста Шоабдураҳимова, Муҳаммаджон Қодиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.