Diniy ekstremizm
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 280–281-b. — ziyouz.com
Diniy ekstremizm - ba'zi diniy taşkilotlar yoki ayrim dindorlarning jamiyat qonun-qoidalariga mos kelmaydigan mafkurasi va faoliyati. D. e. köpçilik dinlarda mavjud bölib, uning tarafdorlari öz oldiga siyosiy maqsadlarni qöyadi. Islom ekstremizmining aqidasiga köra, birinçidan, göyo barça hoz. zamon musulmon jamoalari islomiy tuslarini yöqotganlar va «johiliya» asri jamiyatlariga aylanganlar. Bunday yondaşuv hukumat va uning olib borayotgan siyosatini keskin tanqid qiliş uçun «asos» bölib xizmat qiladi. Ikkinçidan, göyo faqat «haqiqiy» musulmonlar hokimiyatga kelgaç, barpo bulajak «islomiy tartib»ni urnatiş uçun keskin va agressiv harakat qilmoqlari lozim. Bunday harakatning konunga muvofiqligi masalasi ular tomonidan umuman örtaga qöyilmaydi, zero, ular fakat şariatga (bu ham ularning tor talqinida) tayanib iş köradilar va özlarini islomdan çekingan hokimni ağdarişga guyo haqli deb biladilar. Islom ekstremizmining «nozik» tomoni uning «din»ga (haqiqiy dinga emas) asoslanganidadir. Guruh rahbarlari öz qöl ostidagi a'zolarining ongiga şu darajada ta'sir ötkazadilarki, ular hatto özlarini qurbon qilişga, muayyan maqsad yölida «şahid» yoki «kamikadze» bölişga tayyor turadilar. «Musulmonbirodarlar» harakati (Misr, 1928) dan yetişib çiqqan Sayyid Qutb (1906— 65) hoz. zamon islom ekstremizmining ğoyaviy asosçisi sifatida tan olingan. Uning «nazariya»siga köra, özini musulmon deb hisoblovçilarning köpçiligi aslida musulmon emas, va umuman, barça davlatlar islomga qarşidirlar. Demak, maqsad — islom davlatini barpo qiliş va jamiyatni töliğiça islomlaştirişdir.
Xristian dinining ba'zi sektalariga asoslangan köplab diniy ekstremistik harakatlar ham mavjud. Ayniqsa, «yahveçilar», «pyatidesyatniklar», «taşabbuskor baptistlar» umuman qonuniy hokimiyat va dunyoviy qonunlarni tan olmaydilar. Ularning fikriça, göyo çerkov davlatdan yuqori. Pyatidesyatniklarning ba'zi guruhlari esa öz tobelarini öta şafqatsizlik b-n ado etiladigan ibodatlarga zörlaydilar, dunyo ne'matlaridan voz keçib, tarkidunyoçilik b-n yaşaşga da'vat etadilar.
D. e. yoki aşaddiy akidaparastlik turli körinişlarda namoyon bölişi mumkin. Mas, Olsterdagi «ultra» protestantlar, Yaqin va Örta Şarqdagi «musulmon-birodarlar», Markaziy Osiyo va Kavkazda paydo bölgan vahhobiylar (q. Vahhobiylik) va b. Ular jamiyatga va qonunlarga deyarli bir uslubda qarşi kuraş olib boradilar.
D. e. muayyan körinişda Özbekistonda ham paydo böldi. Islom ekstremizmi guruhi faoliyati natijasida 1997 i. dek. da Namangan ş.da bir neça qotilliklar yuz berdi. Ötiş davriga xos iktisodiy qiyinçiliklar, xalqning diniy qaraşlarga ta'sirçanligi va diniy urf-odatlarga moyilligidan foydalanib, ekstremistlar oçiqdan-oçiq kuç b-n Farğona vodiysida ijro va sud hokimiyatining ayrim vazifalarini özlaştirişga harakat qildilar. 1999 y. 16 fev.da Toşkent ş.da yuz bergan voqealar diniy aqidaparastlarning asl maqsadi konstitutsiyaviy tuzumga zarba beriş va hokimiyat tepasiga keliş ekanini körsatdi. D. e. ning Özbekistonga tahdidini aqidaparastlikni yoyiş orqali mavjud davlatga işonçni yöqqa çiqarişga urinişda kuzatiş mumkin. Ekstremistlar jamiyatda erksiz, mute, faoliyatsiz kişilar safini orttiriş, «soxta» va «haqiqiy» dindorlik belgilari böyiça qarama-qarşilikni keltirib çiqarişni közlaydilar. Ular öz maqsadlariga erişiş uçun jangarilarni tayyorlaşga ham harakat qildilar. Özbekistonni Ğarbga «islomlaştirilgan», Şarqqa esa, aksinça, «dinsiz», «daxriy» şaklda körsatib, respublikaning xalqaro obrösiga putur yetkaziş niyatida böldilar. Ular umuman islom sivilizatsiyasi b-n noislomiy sivilizatsiyalar örtasida yalpi qaramaqarşilikni kuçaytiriş kabi yovuz rejalarni tuzişdan ham qaytmadilar.
2000 y.ning kuzida ekstremistlarning Özbekistonga qurolli hujum uyuştirgani ularning Afğonistonda in qurib olgan xalqaro terrorçilar va narkobiznes b-n uyuşib ketganidan dalolat berdi. Şu munosabat b-n Prezident Islom Karimov: «Bugun dinimizni asraş kerak, mömin-musulmonlarni ximoya qiliş kerak. Lekin dinimizni, birinçi galda, özini «çin musulmon» deb da'vo qilayotgan ana şu yovuz kuçlardan, har qadamda «jihod» deb oğiz köpirtirib, din nomidan buzğunçilik qilayotgan qonxör va qotillardan asraş kerak»,— degan edi. Faqat 2001 y. 11 sent. kuni Nyu-York va Vaşingtonda sodir etilgan mudhiş terrorçilik hujumlaridan keyingina dunyodagi yetakçi davlatlar AQŞ boşçiligida bu yovuz illatga qarşi keng miqyosda kuraşga bel boğladi.
Ad.: Karimov I. A., Özbekisto XXI asr bösağsida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik şartlari va taraqqiyot kafolatlari, T., 1997.
Ahadjon Hasanov.
Q.: Vahhobiylik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДИНИЙ ЭКСТРЕМИЗМ - баъзи диний ташкилотлар ёки айрим диндорларнинг жамият қонун-қоидаларига мос келмайдиган мафкураси ва фаолияти. Д. э. кўпчилик динларда мавжуд бўлиб, унинг тарафдорлари ўз олдига сиёсий мақсадларни қўяди. Ислом экстремизмининг ақидасига кўра, биринчидан, гўё барча ҳоз. замон мусулмон жамоалари исломий тусларини йўқотганлар ва «жоҳилия» асри жамиятларига айланганлар. Бундай ёндашув ҳукумат ва унинг олиб бораётган сиёсатини кескин танқид қилиш учун «асос» бўлиб хизмат қилади. Иккинчидан, гўё фақат «ҳақиқий» мусулмонлар ҳокимиятга келгач, барпо булажак «исломий тартиб»ни урнатиш учун кескин ва агрессив ҳаракат қилмоқлари лозим. Бундай ҳаракатнинг конунга мувофиқлиги масаласи улар томонидан умуман ўртага қўйилмайди, зеро, улар факат шариатга (бу ҳам уларнинг тор талқинида) таяниб иш кўрадилар ва ўзларини исломдан чекинган ҳокимни ағдаришга гуё ҳақли деб биладилар. Ислом экстремизмининг «нозик» томони унинг «дин»га (ҳақиқий динга эмас) асосланганидадир. Гуруҳ раҳбарлари ўз қўл остидаги аъзоларининг онгига шу даражада таъсир ўтказадиларки, улар ҳатто ўзларини қурбон қилишга, муайян мақсад йўлида «шаҳид» ёки «камикадзе» бўлишга тайёр турадилар. «Мусулмонбиродарлар» ҳаракати (Миср, 1928) дан етишиб чиққан Саййид Қутб (1906— 65) ҳоз. замон ислом экстремизмининг ғоявий асосчиси сифатида тан олинган. Унинг «назария»сига кўра, ўзини мусулмон деб ҳисобловчиларнинг кўпчилиги аслида мусулмон эмас, ва умуман, барча давлатлар исломга қаршидирлар. Демак, мақсад — ислом давлатини барпо қилиш ва жамиятни тўлиғича исломлаштиришдир.
Христиан динининг баъзи секталарига асосланган кўплаб диний экстремистик ҳаракатлар ҳам мавжуд. Айниқса, «яҳвечилар», «пятидесятниклар», «ташаббускор баптистлар» умуман қонуний ҳокимият ва дунёвий қонунларни тан олмайдилар. Уларнинг фикрича, гўё черков давлатдан юқори. Пятидесятникларнинг баъзи гуруҳлари эса ўз тобеларини ўта шафқатсизлик б-н адо этиладиган ибодатларга зўрлайдилар, дунё неъматларидан воз кечиб, таркидунёчилик б-н яшашга даъват этадилар.
Д. э. ёки ашаддий акидапарастлик турли кўринишларда намоён бўлиши мумкин. Мас, Ольстердаги «ультра» протестантлар, Яқин ва Ўрта Шарқдаги «мусулмон-биродарлар», Марказий Осиё ва Кавказда пайдо бўлган ваҳҳобийлар (қ. Ваҳҳобийлик) ва б. Улар жамиятга ва қонунларга деярли бир услубда қарши кураш олиб борадилар.
Д. э. муайян кўринишда Ўзбекистонда ҳам пайдо бўлди. Ислом экстремизми гуруҳи фаолияти натижасида 1997 и. дек. да Наманган ш.да бир неча қотилликлар юз берди. Ўтиш даврига хос иктисодий қийинчиликлар, халқнинг диний қарашларга таъсирчанлиги ва диний урф-одатларга мойиллигидан фойдаланиб, экстремистлар очиқдан-очиқ куч б-н Фарғона водийсида ижро ва суд ҳокимиятининг айрим вазифаларини ўзлаштиришга ҳаракат қилдилар. 1999 й. 16 фев.да Тошкент ш.да юз берган воқеалар диний ақидапарастларнинг асл мақсади конституциявий тузумга зарба бериш ва ҳокимият тепасига келиш эканини кўрсатди. Д. э. нинг Ўзбекистонга таҳдидини ақидапарастликни ёйиш орқали мавжуд давлатга ишончни йўққа чиқаришга уринишда кузатиш мумкин. Экстремистлар жамиятда эрксиз, муте, фаолиятсиз кишилар сафини орттириш, «сохта» ва «ҳақиқий» диндорлик белгилари бўйича қарама-қаршиликни келтириб чиқаришни кўзлайдилар. Улар ўз мақсадларига эришиш учун жангариларни тайёрлашга ҳам ҳаракат қилдилар. Ўзбекистонни Ғарбга «исломлаштирилган», Шарққа эса, аксинча, «динсиз», «дахрий» шаклда кўрсатиб, республиканинг халқаро обрўсига путур етказиш ниятида бўлдилар. Улар умуман ислом цивилизацияси б-н ноисломий цивилизациялар ўртасида ялпи қарамақаршиликни кучайтириш каби ёвуз режаларни тузишдан ҳам қайтмадилар.
2000 й.нинг кузида экстремистларнинг Ўзбекистонга қуролли ҳужум уюштиргани уларнинг Афғонистонда ин қуриб олган халқаро террорчилар ва наркобизнес б-н уюшиб кетганидан далолат берди. Шу муносабат б-н Президент Ислом Каримов: «Бугун динимизни асраш керак, мўмин-мусулмонларни химоя қилиш керак. Лекин динимизни, биринчи галда, ўзини «чин мусулмон» деб даъво қилаётган ана шу ёвуз кучлардан, ҳар қадамда «жиҳод» деб оғиз кўпиртириб, дин номидан бузғунчилик қилаётган қонхўр ва қотиллардан асраш керак»,— деган эди. Фақат 2001 й. 11 сент. куни Нью-Йорк ва Вашингтонда содир этилган мудҳиш террорчилик ҳужумларидан кейингина дунёдаги етакчи давлатлар АҚШ бошчилигида бу ёвуз иллатга қарши кенг миқёсда курашга бел боғлади.
Ад.: Каримов И. А., Ўзбекисто XXI аср бўсағсида: хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари, Т., 1997.
Аҳаджон Ҳасанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.