Dirijyorlik
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 296–297-b. — ziyouz.com
Dirijyorlik (frans. diriger - yönaltiriş, boşqariş, rahbarlik qiliş) — musiqa ijroçiligi san'atining murakkab turi; musiqa asarini ijroga tayyorlaş jarayonida qamda bevosita tinglovçi — tomoşabinlar oldida ijroçilar (orkestr, xor, ansambl, opera, balet jamoalari va b.) ga raqbarlik qiliş. Odatda bir (ba'zan, ikki) dirijyor tomonidan amalga oşiriladi. D. jamoaviy musiqa ijrosining uyğunligi, badiiy va texnik mu-kammalligini ta'minlaydi. Köp ovozli musiqa murakkablaşuvi va orkestr ijroçiligining rivoji natijasida 15-a. 1-yarmida yuzaga kelib, uni amaliyotga I. Mozel (Avstriya), K. M. Veber va L. Şpor (Germaniya)lar kiritgan. L. Betxoven, G. Berlioz, R. Vagnerlar D. san'ati asosçilaridan. Xalqaro e'tibor qozongan birinçi dirijyor X. fon Byulov (Germaniya) bölgan. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida çet el D. san'ati ustalari sifatida X. Rixter, A. Nikiş (Vengriya), F. Veyngartner va R. Ştraus (Germaniya), G. Maler (Avstriya), M. Balakirev, A. va N. Rubinşteynlar, S. Raxmaninov, S. Kusevits-kiy (Rossiya) va b. tanilgan. Keyingi davrda G. fon Karayan (Avstriya), L. Stokovskiy, Yu. Ormandi, L. Bernstayn (AQŞ), B. Valter, V. Furtvengler, O. Klemperer (Germaniya), A. Toskanini (Italiya), Ye. Mravinskiy, A. Melik-Paşayev, Ye. Svetlanov, G. Rojdestvenskiy (Rossiya), Ş. Myunş (Fransiya), K. Ançerl (Çexiya) va b. D. sohasida katta ijodiy yutuklarga erişgan.
Özbekistonda ilk dirijyorlar orasida F. V. Leysek, N. Mironov, V. Uspenskiy va b. bölgan. Özbek davlat filarmoniyasi, Navoiy nomidagi opera va balet teatri, Muqimiy nomidagi özbek musiqali drama teatrida simfonik orkestrlar taşkil etilgaç, N. Olimov, A. Kozlovskiy, M. Aşrafiy, B. Inoyatov, M. Nasimov, T. Sodiqov, F. Şamsutdinov, A. Abduqayumov, D. Abdurahmonova, 3. Haqnazarov, Ğ. Tölaganov, N. Xalilov, H. Şamsutdinov, B. Rasulov va b. dirijyorlar yetişib çikdi. Respublikamizda xor (S. Valenkov, A. Sultonov, B. Umidjonov, A. Hamidov va b.), özbek xalq çolğulari orkestri (T. Jalilov, A. Petrosyans, S. Aliyev, D. Zokirov, M. Bafoyev), 1970-y.lardan kamer orkestr (E. Azimov va b.) dirijyorligi ham rivoj topdi. Özbekistan milliy konservatoriyasida operasimfonik va özbek xalq çolğu orkestri dirijyorligi sinflari mavjud.
Ad.: Azimov K., Özbekistan dirijyorlari, T., 2001.
Töxtasin Ğofurbekov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДИРИЖЁРЛИК (франц. diriger - йўналтириш, бошқариш, раҳбарлик қилиш) — мусиқа ижрочилиги санъатининг мураккаб тури; мусиқа асарини ижрога тайёрлаш жараёнида қамда бевосита тингловчи — томошабинлар олдида ижрочилар (оркестр, хор, ансамбль, опера, балет жамоалари ва б.) га рақбарлик қилиш. Одатда бир (баъзан, икки) дирижёр томонидан амалга оширилади. Д. жамоавий мусиқа ижросининг уйғунлиги, бадиий ва техник му-каммаллигини таъминлайди. Кўп овозли мусиқа мураккаблашуви ва оркестр ижрочилигининг ривожи натижасида 15-а. 1-ярмида юзага келиб, уни амалиётга И. Мозель (Австрия), К. М. Вебер ва Л. Шпор (Германия)лар киритган. Л. Бетховен, Г. Берлиоз, Р. Вагнерлар Д. санъати асосчиларидан. Халқаро эътибор қозонган биринчи дирижёр X. фон Бюлов (Германия) бўлган. 19-а. охири — 20-а. бошларида чет эл Д. санъати усталари сифатида X. Рихтер, А. Никиш (Венгрия), Ф. Вейнгартнер ва Р. Штраус (Германия), Г. Малер (Австрия), М. Балакирев, А. ва Н. Рубинштейнлар, С. Рахманинов, С. Кусевиц-кий (Россия) ва б. танилган. Кейинги даврда Г. фон Караян (Австрия), Л. Стоковский, Ю. Орманди, Л. Бернстайн (АҚШ), Б. Вальтер, В. Фуртвенглер, О. Клемперер (Германия), А. Тосканини (Италия), Е. Мравинский, А. Мелик-Пашаев, Е. Светланов, Г. Рождественский (Россия), Ш. Мюнш (Франция), К. Анчерл (Чехия) ва б. Д. соҳасида катта ижодий ютукларга эришган.
Ўзбекистонда илк дирижёрлар орасида Ф. В. Лейсек, Н. Миронов, В. Успенский ва б. бўлган. Ўзбек давлат филармонияси, Навоий номидаги опера ва балет театри, Муқимий номидаги ўзбек мусиқали драма театрида симфоник оркестрлар ташкил этилгач, Н. Олимов, А. Козловский, М. Ашрафий, Б. Иноятов, М. Насимов, Т. Содиқов, Ф. Шамсутдинов, А. Абдуқаюмов, Д. Абдураҳмонова, 3. Ҳақназаров, Ғ. Тўлаганов, Н. Халилов, Ҳ. Шамсутдинов, Б. Расулов ва б. дирижёрлар етишиб чикди. Республикамизда хор (С. Валенков, А. Султонов, Б. Умиджонов, А. Ҳамидов ва б.), ўзбек халқ чолғулари оркестри (Т. Жалилов, А. Петросянц, С. Алиев, Д. Зокиров, М. Бафоев), 1970-й.лардан камер оркестр (Э. Азимов ва б.) дирижёрлиги ҳам ривож топди. Ўзбекистан миллий консерваториясида операсимфоник ва ўзбек халқ чолғу оркестри дирижёрлиги синфлари мавжуд.
Ад.: Азимов К., Ўзбекистан дирижёрлари, Т., 2001.
Тўхтасин Ғофурбеков.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.