Dirijyorlik

Dirijyorlik (frans. diriger — yönaltiriş, boşqariş, rahbarlik qiliş) — musiqa ijroçiligi san'atining murakkab turi va kasb. Dirijyor orkestr, xor, ansambl, opera va balet jamoalarining ijrosiga rahbarlik qiladi.

Dirijyor musiqa asarini ijroga tayyorlaş jarayonida hamda tinglovçilar oldidagi ijro vaqtida jamoaga rahbarlik qiladi. Uning vazifasi jamoaviy ijroning uyğunligini, badiiy va texnik mukammalligini ta'minlaşdir (1-material). Rus tilidagi maqolaga köra, asarning badiiy talqini ham dirijyorga tegişli (2-material).

Ingliz tilidagi maqolada dirijyorning asosiy vazifalari sifatida partituraning körsatmalariga muvofiq talqin qiliş, temp belgilaş, ansambl a'zolarining töğri kirişini ta'minlaş va frazalarni şakllantiriş sanab ötilgan. Dirijyor musiqaçilar bilan asosan qöl harakatlari orqali, odatda dirijyorlik tayoqçasi yordamida, şuningdek yuz ifodasi va köz bilan aloqa orqali muloqot qiladi, maşqlarda esa oğzaki körsatmalar ham beradi. U ijro etiladigan asarlarni tanlaydi, partituralarni örganadi, maşqlar jadvali, konsert mavsumi rejasi kabi taşkiliy işlar bilan ham şuğullanişi, tanlovlarni tinglab a'zolarni tanlaşi mumkin (3-material).

Rus tilidagi maqolaga köra, musiqaçilar guruhini boşqariş qadimgi Misr va Ossuriya rel'yeflarida tasvirlangan, qadimgi Yunonistonda esa xorni qöl harakatlari (xeyronomiya) bilan boşqariş keng tarqalgan edi. Çerkov ansamblini tayoq (battuta) bilan boşqarişning eng qadimgi tasviri 1432-yilga oid. 17–18-asrlarda ijroga köpinça klavesinçi yoki skripkaçi-konsertmeyster rahbarlik qilgan (2-material, 3-material).

19-asr boşida dirijyor qölida kiçik yoğoç tayoqça paydo böldi. Rus tilidagi maqolada Vena şahrida dirijyorlik tayoqçasini birinçi bölib 1812-yilda I. fon Mozel qöllagani, 1817-yilda K. M. Veber (Drezden) va L. Şpor (Frankfurt-na-Mayne) ham undan foydalangani aytiladi. Ingliz tilidagi maqolada esa 1820-yillarga kelib ijro vaqtida çolğu çalmaydigan alohida dirijyor odatga aylangani, F. Mendelson yoğoç tayoqçadan birinçi bölib foydalangan degan fikr borligi qayd etilgan. Özbek tilidagi maqolada dirijyorlik 15-asr 1-yarmida yuzaga kelgani aytilgan, rus tilidagi maqolada esa mustaqil ijroçilik turi sifatida 19-asr 1-yarmida, mustaqil kasb sifatida 19-asr 2-yarmida şakllangani körsatilgan; manbalar bu masalada bir-biriga mos kelmaydi.

L. Betxoven, G. Berlioz, R. Vagner dirijyorlik san'ati asosçilari qatorida tilga olinadi. Xalqaro e'tirof topgan birinçi dirijyor X. fon Byulov hisoblanadi (1-material). Rossiyada N. Rubinşteyn birinçi kasbiy dirijyor (bastakor bölmagan) deb hisoblanadi, V. Safonov esa dirijyor sifatida xalqaro tan olingan birinçi rus musiqaçisi bölgan (2-material). 1922-yilda Moskvada dirijyorsiz Persimfans orkestri taşkil etildi, lekin bunday orkestrlar uzoq yaşamadi.

Özbekistonda ilk dirijyorlar orasida F. V. Leysek, N. Mironov, V. Uspenskiy bölgan. Keyinçalik filarmoniya va teatrlarda simfonik orkestrlar taşkil etilgaç, N. Olimov, M. Aşrafiy, B. Inoyatov va boşqa dirijyorlar yetişib çiqdi. Xor, özbek xalq çolğulari orkestri va 1970-yillardan kamer orkestr dirijyorligi ham rivojlandi (1-material).

F. Vaynggartner fikriça, dirijyorlik uçun asarni töliq tuşuniş va his qiliş qobiliyati bilan birga qölning alohida texnik çaqqonligi kerak; bu qobiliyat umumiy musiqiy qobiliyat bilan har doim ham boğliq emas (2-material). Özbekiston milliy konservatoriyasida operasimfonik va özbek xalq çolğu orkestri dirijyorligi sinflari mavjud (1-material).