Dissotsiatsiya

Dissotsiatsiya DISSOTSIATSIYA, dissotsiatsiya laniş (lot. dissociatio— ajraliş, parçalaniş) — modda molekulalari radikallari yoki ionlarining qaytar holda parçalanişi. D. termik, elektrolitik va fotokimyoviy turlarga ajratiladi. Termik D. — moddaning issiqlik ta'sirida parçalanişi. Mas, ammoniy gidrosulfid NH4HS qizdirilganda ammiak va vodorod sul-fidga parçalanadi. Neft krekingi, sanoatda köp moddalarni oliş (mas, kalsiy karbonatdan ohak oliş) usullari termik D.ga asoslangan. Elektrolitik D. —elektrolitlar suvda eritilganda ulardagi molekulalarning musbat va manfiy zaryadli ionlarga parçalanişi. Erituvçi, jumladan suvning qutbli molekulalari elektrolit molekulalariga ta'sir etib, ularning parçalanişiga sabab böladi. Elektrolitik D.da hosil bölgan ionlar va erituvçi molekulalari bir-biriga ta'sir etadi; ionlar suv b-n birikib, gidratlar hosil qiladi (mas, N,0 — gidroksoniy). Dissotsiatsialangan molekulalar sonining eritilgan modda molekulalari umumiy soniga nisbati elektrolitik D. darajasi deb ataladi, bu esa eritilgan modda (elektrolit)ning tabiatiga, şuningdek, eritma konsentratsiyasiga boğliq (eritma suyultirilgan sayin elektrolitik D. darajasi oşadi). Elektrolitik D. darajasi 1 ga teng bölganda kimyoviy muvozanat karor topali. Elektrolitik D. darajasiga qarab, elektrolitlar kuçli (batamom disso-siatsiyalanadigan) va kuçsiz (qisman dissotsiatsiyalanadigan) elektrolitlarga bölinadi, ammo bu şartli tu-şunça, çunki bir elektrolitning özi bir şaroitda kuçli, boşqa şaroitda esa kuçsiz bölişi mumkin (mas, vodorod xlorid suvda kuçli elektrolit, boşqa ba'zi erituvçilarda esa kuçsiz elektrolit xossalarini namoyon qiladi). Yoruglik nuri ta'sirida fotokimyoviy D. sodir böladi.