Dissotsiatsiya

Dissotsiatsiya (lotinça «dissociatio» — ajraliş, parçalaniş) — modda molekulalarining, ion birikmalari yoki komplekslarning atom, ion yoki radikallarga, odatda qaytar tarzda parçalanişi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu jarayonning teskarisi assotsiatsiya yoki rekombinatsiya deb ataladi. Dissotsiatsiya tuşunçasi [[Kimyo|kimyo]]da, ayniqsa eritmalar va kimyoviy muvozanat nazariyasida muhim örin tutadi.123

ÖzME'ga köra, dissotsiatsiyaning uç asosiy turi farqlanadi: termik, elektrolitik va fotokimyoviy.

Termik dissotsiatsiya moddaning qizdiriliş natijasida parçalanişidir. Masalan, ammoniy gidrosulfid (NH4HS) qizdirilganda ammiak va vodorod sulfidga ajraladi. ÖzME ma'lumotiça, neft krekingi va kalsiy karbonatdan ohak oliş kabi köplab sanoat jarayonlari aynan şu hodisaga asoslanadi.

Elektrolitik dissotsiatsiya — elektrolitlar suvda yoki boşqa qutbli erituvçida eriganda, şuningdek Rusça Vikipediyaga köra, suyuqlantirilganda musbat va manfiy zaryadli ionlarga ajralişi. Erituvçining qutbli molekulalari elektrolit molekulalariga ta'sir qilib, ularni parçalaydi; hosil bölgan ionlar erituvçi molekulalari bilan birikadi — suvda gidratlar, masalan gidroksoniy ioni (H3O+) paydo böladi.

Fotokimyoviy dissotsiatsiya esa yoruğlik nuri ta'sirida röy beradi.

Dissotsiatsiyalangan molekulalar sonining eritilgan modda molekulalari umumiy soniga nisbati dissotsiatsiya darajasi deyiladi va odatda yunonça α harfi bilan belgilanadi. ÖzME'ga köra, u elektrolit tabiatiga va eritma konsentratsiyasiga boğliq: eritma suyultirilgan sari dissotsiatsiya darajasi ortadi. Şu darajaga qarab elektrolitlar kuçli (deyarli töla ajraladigan) va kuçsiz (qisman ajraladigan) turlarga bölinadi. Biroq bu böliniş şartli: masalan, vodorod xlorid suvda kuçli, ayrim boşqa erituvçilarda esa kuçsiz elektrolit kabi namoyon böladi. Inglizça Vikipediyaga köra, juda kuçli kislota va asoslarda dissotsiatsiya darajasi birga yaqin böladi.

Qaytar va muvozanatdagi jarayon dissotsiatsiya konstantasi bilan tavsiflanadi: u parçalanişdan hosil bölgan zarralar muvozanat konsentratsiyalari köpaytmasining parçalanmagan birikma konsentratsiyasiga nisbatiga teng.

Rusça Vikipediyaga köra, elektrolitik dissotsiatsiyaning klassik nazariyasini 1887-yilda Svante Arrenius va Vilgelm Ostvald yaratgan. Arrenius eritmada erkin ionlar mavjud deb hisoblagan, lekin elektrolitning suv bilan özaro ta'sirini e'tiborga olmagan. 1891-yilda I. A. Kablukov va V. A. Kistyakovskiy Mendeleyevning eritmalar haqidagi kimyoviy nazariyasiga tayanib, elektrolit erituvçi bilan kimyoviy ta'sirlaşgani uçun ionlarga ajralişini asoslab bergan.