Diversifikatsiya

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 251-b. — ziyouz.com

Diversifikatsiya (lot. diversiﬁ catio — özgariş, xilma-xil taraqqiyot) — korxona (birlaşma) larning faoliyati sohalari va işlab çiqaradigan mahsulotlari turining kengayişi, yangilanib turişi. D. i. ç.da yuqori samaradorlikka erişiş, iqtisodiy foyda oliş, bankrotlikka barham beriş va b. maqsadlarda amalga oşiriladi. Ilgari bir sohada ixtisoslaşgan firmalarning (sanoat, q. x., transport, moliya va h.k.) boşqa i. ç. tarmoklari, xizmat körsatiş sohalariga, birinçi navbatda, yuqori foyda beradigan sohalarga kirib borişi ularning xöjalik faoliyati sohalari va imkoniyatlarini kengaytiradi. D. natijasida turli-tuman tovarlar işlab çiqaradigan, xizmat körsatadigan hamda i. t. va işlanmalar b-n band bölgan keng tarmoqli, ammo hamişa ham texnologikjihatdan özaro boğlan-magan majmualar (mas, agrosanoat majmui, örmonsanoat majmui) vujudga keladi va bu işlab çiqariş D.si deyiladi. Bundan taşqari uning kredit D. körinişi ham bor (bunda kredit sifatida beriladigan kapital mablağlar xavf-xatarni kamaytiriş va yuqori foyda oliş maqsadida turli-tuman obyektlar örtasida taqsimlanadi). Bunday D. tarmoklararo kapital konsentratsiyasi jarayoni va korxonalararo içki beqarorlikning kuçayi-şi b-n boğliq.

Dunyo mamlakatlarida D. jarayoni 20-a.ning 50-y.lari örtalaridan rivojlana boşladi. Dastlab AQŞ, Yaponiya, Ğarbiy Yevropa davlatlarida D. sanoat, transport, quriliş, moliya sohalarida vujudga keladi. Şu bois D. xarakteri mazkur davlatlarning ijtimoiy-iqtisodiy omillari, şuningdek, boşqa davlatlarga tegişli bölgan umumiy omillar (ilmiy-texnika inqilobi, yuqori foyda uçun kuraş, raqobat kuraşi, texnik taraqqiyotdan qolib ketmaslik va b.) b-n belgilanadi. D.da firmalar, ayniqsa, monopol firmalar kup tarmoklilik tusini oladi. Ular avvalo köp daromadli, tez rivojlanadigan sohalar (mas, elektronika, kimyo)da faoliyat boşlaydi. Kompaniyalar mahsulot i. ç. b-n birga, şu mahsulot uçun zarur bölgan xom aşyoni ham özlari tayyorlaşga kirişadi. Mablağlarni kam daromadli sohadan tejab köp foyda beradigan tarmoklarga sarf etadilar. Mas, AQŞ konsernlari xizmat körsatiş, quriliş, yer maydonlari savdosi, naşr işlari, savdo-sotiq axboroti, jihozlarni ijaraga beriş va b.da faoliyat yuritdi.

Özbekistan xalq xöjaligida yangi barpo etilgan sanoat korxonalarida asosiy mahsulot turidan taşqari qöşimça mahsulotlar, xalq iste'moli tovarlari i. ç. yölga qöyilgan.

Risolat Işmuratova.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ДИВЕРСИФИКАЦИЯ (лот. diversiﬁ catio — ўзгариш, хилма-хил тараққиёт) — корхона (бирлашма) ларнинг фаолияти соҳалари ва ишлаб чиқарадиган маҳсулотлари турининг кенгайиши, янгиланиб туриши. Д. и. ч.да юқори самарадорликка эришиш, иқтисодий фойда олиш, банкротликка барҳам бериш ва б. мақсадларда амалга оширилади. Илгари бир соҳада ихтисослашган фирмаларнинг (саноат, қ. х., транспорт, молия ва ҳ.к.) бошқа и. ч. тармоклари, хизмат кўрсатиш соҳаларига, биринчи навбатда, юқори фойда берадиган соҳаларга кириб бориши уларнинг хўжалик фаолияти соҳалари ва имкониятларини кенгайтиради. Д. натижасида турли-туман товарлар ишлаб чиқарадиган, хизмат кўрсатадиган ҳамда и. т. ва ишланмалар б-н банд бўлган кенг тармоқли, аммо ҳамиша ҳам технологикжиҳатдан ўзаро боғлан-маган мажмуалар (мас, агросаноат мажмуи, ўрмонсаноат мажмуи) вужудга келади ва бу ишлаб чиқариш Д.си дейилади. Бундан ташқари унинг кредит Д. кўриниши ҳам бор (бунда кредит сифатида бериладиган капитал маблағлар хавф-хатарни камайтириш ва юқори фойда олиш мақсадида турли-туман объектлар ўртасида тақсимланади). Бундай Д. тармоклараро капитал концентрацияси жараёни ва корхоналараро ички беқарорликнинг кучайи-ши б-н боғлиқ.

Дунё мамлакатларида Д. жараёни 20-а.нинг 50-й.лари ўрталаридан ривожлана бошлади. Дастлаб АҚШ, Япония, Ғарбий Европа давлатларида Д. саноат, транспорт, қурилиш, молия соҳаларида вужудга келади. Шу боис Д. характери мазкур давлатларнинг ижтимоий-иқтисодий омиллари, шунингдек, бошқа давлатларга тегишли бўлган умумий омиллар (илмий-техника инқилоби, юқори фойда учун кураш, рақобат кураши, техник тараққиётдан қолиб кетмаслик ва б.) б-н белгиланади. Д.да фирмалар, айниқса, монопол фирмалар куп тармоклилик тусини олади. Улар аввало кўп даромадли, тез ривожланадиган соҳалар (мас, электроника, кимё)да фаолият бошлайди. Компаниялар маҳсулот и. ч. б-н бирга, шу маҳсулот учун зарур бўлган хом ашёни ҳам ўзлари тайёрлашга киришади. Маблағларни кам даромадли соҳадан тежаб кўп фойда берадиган тармокларга сарф этадилар. Мас, АҚШ концернлари хизмат кўрсатиш, қурилиш, ер майдонлари савдоси, нашр ишлари, савдо-сотиқ ахбороти, жиҳозларни ижарага бериш ва б.да фаолият юритди.

Ўзбекистан халқ хўжалигида янги барпо этилган саноат корхоналарида асосий маҳсулот туридан ташқари қўшимча маҳсулотлар, халқ истеъмоли товарлари и. ч. йўлга қўйилган.

Рисолат Ишмуратова.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.