Diyetologiya
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 258-b. — ziyouz.com
Diyetologiya (diyeta va ...logiya), diyetetika — xasta va soğlom odamlarning maqbul ovqatlanişi töğrisidagi ta'limot. Turli kasalliklarga çalingan bemorlarning ovqatlaniş tarzini işlab çiqadi va asoslab beradi (q. Parhez bilan davolaş). D. ovqatning kimyoviy tarkibi, ovqatlaniş tartibi, uni iste'mol qiliş vaqti, hajmi, ovqatlanişlar orasidagi vaqt va b.ni öz içiga oladi.
D. tarixi uzoq ötmişga borib taqaladi. Gippokrat öz davrida bemorni davolaş kasallikning turli bosqiçlarida u qança va qanday ovqat yeyişini töğri tanlay bilişdan iborat deb ta'kidlagan. Öşa davrda D.ning asosçilaridan hisoblangan rim vraçi Asklepiad (mil. av. 128—50 yillar) parhez töğri tanlangandagina doridarmon yaxşi kor qilişi va nafi bölişini aytib ötgan. U öz şogirdlari b-n turli xastaliklarni davolaşda ovqat mahsulotlaridan töğri foydalana biliş körsatmalarini işlab çiqqan. Rim vraçi Galen bemorlarning ovqati masalliklariga aloqida ahamiyat bergan. Zamonaviy D. davolaş amaliyotida tibbiyot, biokimyo, fiziologiya, morfologiya va b.da erişilgan eng yangi usul va kaşfiyotlardan foydalanadi. Özbekistonda ham D. keng örganila boşlandi; 1- va 2-ToşTI va b. tibbiyot in-tlarida D. fan sifatida öqitiladi, şuningdek, D. kafedralari mavjud. U yerda diyetolog vraç, örta maxsus tibbiyot öquv yurtlarida esa diyet hamşiralar tayyorlanadi yoki şu in-tlarni tamomlagan mutaxassislar vraçlar malakasini oşiriş in-tlari va D. markazlarida D.ga ixtisoslaştiriladi. D.ni rivojlantiriş maqsadida Özbekiston Soğliqni saklaş vazirligiga qaraşli Diyetologiya markazi oçildi (1955). Bu markaz mahalliy mah-sulotlardan milliy taomlar tayyorlaşning yangi texnologiyasini tadbiq qiliş va parhezlaştiriş ustida ilmiy izlanişlar olib boradi. Diyetologiya markazining bir bölimi — vaznni kamaytiriş masalalari b-n şuğullanadi. Infeksion kasalliklar, sil, operatsiyadan keyingi holatlarda organizmning kasalliklarga qarşilik kuçini oşiriş va b.da asosiy davodan taşqari, rang-barang parhez ovqatlar işlab çiqiş va ularni amaliyotda qöllaş D. oldida turgan muhim muammolardan biridir.
Şerzod Zokirxöjayev, Aziza Zokirova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДИЕТОЛОГИЯ (диета ва ...логия), диететика — хаста ва соғлом одамларнинг мақбул овқатланиши тўғрисидаги таълимот. Турли касалликларга чалинган беморларнинг овқатланиш тарзини ишлаб чиқади ва асослаб беради (қ. Парҳез билан даволаш). Д. овқатнинг кимёвий таркиби, овқатланиш тартиби, уни истеъмол қилиш вақти, ҳажми, овқатланишлар орасидаги вақт ва б.ни ўз ичига олади.
Д. тарихи узоқ ўтмишга бориб тақалади. Гиппократ ўз даврида беморни даволаш касалликнинг турли босқичларида у қанча ва қандай овқат ейишини тўғри танлай билишдан иборат деб таъкидлаган. Ўша даврда Д.нинг асосчиларидан ҳисобланган рим врачи Асклепиад (мил. ав. 128—50 йиллар) парҳез тўғри танлангандагина доридармон яхши кор қилиши ва нафи бўлишини айтиб ўтган. У ўз шогирдлари б-н турли хасталикларни даволашда овқат маҳсулотларидан тўғри фойдалана билиш кўрсатмаларини ишлаб чиққан. Рим врачи Гален беморларнинг овқати масалликларига алоқида аҳамият берган. Замонавий Д. даволаш амалиётида тиббиёт, биокимё, физиология, морфология ва б.да эришилган энг янги усул ва кашфиётлардан фойдаланади. Ўзбекистонда ҳам Д. кенг ўрганила бошланди; 1- ва 2-ТошТИ ва б. тиббиёт ин-тларида Д. фан сифатида ўқитилади, шунингдек, Д. кафедралари мавжуд. У ерда диетолог врач, ўрта махсус тиббиёт ўқув юртларида эса диет ҳамширалар тайёрланади ёки шу ин-тларни тамомлаган мутахассислар врачлар малакасини ошириш ин-тлари ва Д. марказларида Д.га ихтисослаштирилади. Д.ни ривожлантириш мақсадида Ўзбекистон Соғлиқни саклаш вазирлигига қарашли Диетология маркази очилди (1955). Бу марказ маҳаллий маҳ-сулотлардан миллий таомлар тайёрлашнинг янги технологиясини тадбиқ қилиш ва парҳезлаштириш устида илмий изланишлар олиб боради. Диетология марказининг бир бўлими — вазнни камайтириш масалалари б-н шуғулланади. Инфекцион касалликлар, сил, операциядан кейинги ҳолатларда организмнинг касалликларга қаршилик кучини ошириш ва б.да асосий даводан ташқари, ранг-баранг парҳез овқатлар ишлаб чиқиш ва уларни амалиётда қўллаш Д. олдида турган муҳим муаммолардан биридир.
Шерзод Зокирхўжаев, Азиза Зокирова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.