Dmitriy Ivanoviç Pisarev
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 231–232-b. — ziyouz.com
Pisarev Dmitriy Ivanoviç [1840.2(14).10, hoz. Lipetsk viloyati Znamenskoye qişloği — 1868.4(16).7, hoz. Yurmala] — rus publitsisti va ada-biy tankidçisi. Peterburg un-tining tarix-filologiya f-tida tahsil olgan (1856—61). «Russkoye slovo» («Rus sözi») jur.da peşqadam tanqidçi si-fatida faollik körsatgan. Şu davrda P.ning dunyoqaraşida keskin özgariş sodir bölib, u ötkir söz yordami b-n rus jamiyatining çirib borayotgan asoslarini larzaga keltirişni öz ol-diga maqsad qilib qöygan. Çor hoki-miyatini ağdarişga da'vat etuvçi pam-fleti uçun 1862 y.da qamoqqa olingan. P. 1866 y. avf etilgaç, N.A. Nekrasovning «Oteçestvenniye zapiski» («Va-tan yozişmalari») jur. b-n hamkorlik qilgan.
P. adabiy faoliyat b-n qisqa vaqt şuğullanganiga qaramay, juda köp falsafiy va adabiy-tanqidiy maqolalar yozişga ulgurgan. 1860 y.da Geyne ijodi b-n tanişiş P. estetikasining şakllanişida muhim omil bölgan. Şundan keyin tabiiy fanlarga ixlos qöygan P. fanni, dastavval, tabiatşunoslik va mat. fanlarini rivojlan-tirmay turib, jamiyatni taraqqiy et-tiriş mumkin emas, degan fikrda bölgan. P. nazarida, faqat mat. va tabi-atşunoslik fanlarigina «oçlar va yalanğoçlar»ning qornini töydirişi, binobarin, fan deb atalişga hakli bölgani uçun u, pirovardida estetikani va adabiy asarlarning estetik talqinini mantiq-siz, deb topgan. Şu nuqtai nazarga amal qilgan P. N.G.Çernişevskiyttg «oqilona egoizm» haqidagi nazariyasini qöllabquvvatlaydi («Realistlar»). M.Ye. Saltikov-Şçedrinta qarşi malomat toşlarini otiş, satiraning ij-timoiy ahamiyatini inkor etiş P.ning nafaqat estetik, balki ijtimoiy-siyosiy ma'nodagi xatosi ham bölgan («Beozor yumor çeçaklari»). P.ning «Puşkin va Belinskiy» sin-gari eng yaxşi adabiy-tanqidiy maqolalari ma'rifatparvarlik ruhi b-n suğorilganiga qaramay, bahs-munoza-rali fiqolardan xoli emas.
As: Literaturnaya kritika, t 1—3, M., 1981. Ad.: Korotkov Yu., Pisarev, M., 1976.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПИСАРЕВ Дмитрий Иванович [1840.2(14).10, ҳоз. Липецк вилояти Знаменское қишлоғи — 1868.4(16).7, ҳоз. Юрмала] — рус публицисти ва ада-бий танкидчиси. Петербург ун-тининг тарих-филология ф-тида таҳсил олган (1856—61). «Русское слово» («Рус сўзи») жур.да пешқадам танқидчи си-фатида фаоллик кўрсатган. Шу даврда П.нинг дунёқарашида кескин ўзгариш содир бўлиб, у ўткир сўз ёрдами б-н рус жамиятининг чириб бораётган асосларини ларзага келтиришни ўз ол-дига мақсад қилиб қўйган. Чор ҳоки-миятини ағдаришга даъват этувчи пам-флети учун 1862 й.да қамоққа олинган. П. 1866 й. авф этилгач, Н.А. Некрасовнинг «Отечественные записки» («Ва-тан ёзишмалари») жур. б-н ҳамкорлик қилган.
П. адабий фаолият б-н қисқа вақт шуғулланганига қарамай, жуда кўп фалсафий ва адабий-танқидий мақолалар ёзишга улгурган. 1860 й.да Гейне ижоди б-н танишиш П. эстетикасининг шаклланишида муҳим омил бўлган. Шундан кейин табиий фанларга ихлос қўйган П. фанни, даставвал, табиатшунослик ва мат. фанларини ривожлан-тирмай туриб, жамиятни тараққий эт-тириш мумкин эмас, деган фикрда бўлган. П. назарида, фақат мат. ва таби-атшунослик фанларигина «очлар ва яланғочлар»нинг қорнини тўйдириши, бинобарин, фан деб аталишга ҳакли бўлгани учун у, пировардида эстетикани ва адабий асарларнинг эстетик талқинини мантиқ-сиз, деб топган. Шу нуқтаи назарга амал қилган П. Н.Г.Чернишевскийттг «оқилона эгоизм» ҳақидаги назариясини қўллабқувватлайди («Реалистлар»). М.Е. Салтыков-Шчедринта қарши маломат тошларини отиш, сатиранинг иж-тимоий аҳамиятини инкор этиш П.нинг нафақат эстетик, балки ижтимоий-сиёсий маънодаги хатоси ҳам бўлган («Беозор юмор чечаклари»). П.нинг «Пушкин ва Белинский» син-гари энг яхши адабий-танқидий мақолалари маърифатпарварлик руҳи б-н суғорилганига қарамай, баҳс-муноза-рали фиқолардан холи эмас.
Ас: Литературная критика, т 1—3, М., 1981. Ад.: Коротков Ю., Писарев, М., 1976.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.