Doğiston
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 379–383-b. — ziyouz.com
Doğiston DOĞISTON, Doğiston Respublikasi — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi respublika. Mayd. 50,3 ming km2. Aholisi 2120 ming kişi (1999). Poytaxti — Maxaçkala ş. 41 tuman, 10 şahar va 17 şaharça bor.
Davlat tuzumi. D. — respublika. Davlat hokimiyatining oliy organi — Davlat Kengaşi. Qonun çiqaruvçi organi — parlament (Xalq majlisi). Ijroiya hokimiyat — hukumat.
Tabiati. D. Şim. Kavkaz toğlarining şarqiy qismida joylaşgan. Şarqda Kaspiy dengiziga tutaşadi. Qirğoği (uz. 530 km) kam parçalangan. Relyefi jihatidan D. hududi 4 qismga bölinadi: Pasttekislik qismi — Kaspiy böyi pasttekisligining jan.-ğarbi (bu hududning ançagina qismi okean sathidan past), Toğ etaklari, Içki toğli D. — keng plato va kambar tizmalardan iborat. Bal. 2500 m gaça. Dara va kanon köp. Eng çuquri Sulak daryosida (1800 m gaça). Baland toğli D. — Katta Kavkazning Boş tizmasi yoki Suvayirğiç tizma va uning Yon tizmasi. D.ning eng baland joyi — Bozordyuzyu çöqqisi (4466 m). D. zaminida foydali qazilmalardan neft, yonuvçi gaz, toşkömir, oltingugurt, mergel, kvars kumlari, 200 dan ortik, mineral buloq bor. Iqlimi umuman issiq va quruq. Yanv.ning örtaça t-rasi pasttekislikda 1,4° dan —3° gaça (toğlarda —5° dan —11° gaça), iyulda 24° gaça. Yiliga pasttekislikning şim.-şarqida 200—300 mm, toğlarda 600—800 mm yoğin yoğadi. Asosiy daryolari: Terek, Sulak, Samur. Terek va Sulak daryolari etaklarida köl köp. Tuproği pasttekislik va toğ etaklarida kaştan tuproq, balandroqda toğ qoratuproği, toğ-örmon va toğ-ötloqi tuproqlari. Pasttekislikda va toğ etaklarining quyi qismida çöl şuvoq-şöra, çala çöl boşoqli-şuvoq ösimliklari ösadi. Toğ yon bağirlarida asosan dub, grab, qoraqayin, qayin, qarağay örmonlari mavjud. Baland toğli joylarida doğiston takasi, bezoar eçkisi, elik, toğ eçkisi, qönğir ayiq, asl buğu, ba'zan qoplon va b. sut emizuvçilar uçraydi. Quşlardan toğ kurkasi (ular), kaklik, burgut va b. yaşaydi. Kaspiy dengizidan turli xil baliq ovlanadi.
Aholisi. Respublikada avar, rus, darğin, qömiq, lazgin, lak, ozarbayjon, tabasaran, tat, çeçen, nöğay va b.lar yaşaydi. Şahar aholisi — 44%. Muhim şaharlari: Maxaçqala, Darband, Xasavyurt.
Tarixi. D. hududida odam paleolit davridan boşlab yaşab keladi. Mil. av. 1-ming yillikning oxirlarida D. aholisi Ozarbayjon hududida vujudga kelgan yirik davlat — Kavkaz Albaniyasi fuqaroligiga ötgan. Mil. 3-a.da jan. D.ni sosoniylar bosib olgan. 4-a. ga kelib Kaspiy sohillarini gunnlar egallagan. 664 y. D.ni arablar egallab, aholi islom dinini qabul qilgan. 11- a. örtalarida Ozarbayjonni va D.ning köpgina qismini saljuqiylar bosib oldi. 12-a. oxirida Avar xonligi degan yirik davlat vujudga keldi. 13-a.ning 20-y.larida D.ga möğullar bostirib kirdi va mamlakat uzoq yillar Oltin Örda zulmi ostida yaşadi. Markazlaşgan rus davlati taşkil topgaç (16-a. örtalarida), Rossiyaning D.ga qiziqişi oşdi. 1722 y. Pyotr I qöşinlari D.ning dengiz sohillarini bosib oldi. Ganja şartnomasi (1735) dan söng bu joylar Eronga topşirildi. Guliston sulh şartnomasi (1813)ga binoan D. Rossiya qaramoğiga ötdi. Ammo podşo hukumatining mustamlakaçilik siyosati toğliklarning qözğolonlariga sabab böldi. 19-a.ning 30-y.larida muridlik bayroği ostida toğliklarning mustamlakaçilikka qarşi milliy ozodlik harakati boşlandi. Harakatga D. va Çeçeniston imomlari — Ğozi Muhammad, Hamzatbek va Şomil rahbarlik qildi. Kavkaz uruşlari (1817—64) natijasida qözğolon bostirildi. 19-a. örtalarida, ayniqsa 90-y.larda D.da boçkasozlik, neft haydaş z-dlari, arqon va qoğoz f-kalari, bosmaxona va b. vujudga keldi, 20-a. boşlarida korxonalar köpaydi. 1917 y. 1 dek.da Petrovsk-Portdagi mitingda Şöro hokimiyati örnatilganligi e'lon qilindi. Ammo, 1918—20 y.larda nemis-turk qöşinlari va oq gvardiyaçilar uni bosib oldilar. 1920 y. mart oyida qizil armiya kuçi b-n D.da yana Şöro hokimiyati tiklandi.
1920 y. 13 noyab.da D. xalqlarining favqulodda qurultoyida bolşeviklarnkng tazyiqi b-n Şöro muxtoriyatini tuziş haqida qaror qabul qilindi. 1921 y. 20yanv.da Butun Rossiya MIK dekreti b-n RSFSR tarkibida Doğiston ASSR taşkil qilindi. Şu davrdan to 1991 y. maygaça D.dagi iqtisodiy taraqqiyot, maorif, fan va madaniyatning rivoji bir yoqlama yöldan bordi.1991 y. maydan D. Respublikasi deb nomlandi.
1970 y. 14 may kuni D.da qattiq zilzila böldi. Tabiiy ofat şahar va qişloqlarga katta ziyon yetkazdi. Şu munosabat b-n Özbekiston ham D.da uy-joy qurilişi işlarida katta yordam körsatdi. D.dagi «Özbekiston» mikrorayoni özbek va D. xalqlari döstligining ramzidir.
Xöjaligi. Sanoat mahsulotining 80% oziq-ovqat, maşinasozlik, yengil sanoat (gilamdözlik)ga töğri keladi. Iqtisodiyotida elektr energetika va neft çiqariş, quriliş materiallari, kimyo sanoati ham muhim rol öynaydi. Eng yirik elektr st-yalari — Çiryurtov GES, Gergebil GES va Çirkey GES. Tabiiy gaz qazib olinadi. Terek-Kuma pasttekisligining şim. da neft va gaz konlari bor. Maşinasozlik va metallsozlik korxonalarida (Maxaçqala, Izberbaş, Darband, Qizilyurt, Buynaksk) metall qirquvçi stanoklar, kema mexanizmlari, dizellar, elektrotermik asboblar, elektrotexnika apparatlari, separatorlar, nasoslar, turli xil pribor va avtomatika vositalari işlab çiqariladi. Kuriliş materiallari sanoati yirik şişa zdi, uysozlik k-ti va temir-beton konstruksiyalari zdidan iborat. Kimyo sanoati korxonalari (Maxaçkala) lok, böyoq va şişa tola işlab çiqaradi. Çiryurtovda yirik fosfor tuzlari zdi bor. Oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Töqimaçilik (asosan ip va jun gazlama), trikotaj, tikuvçilik, kön-poyabzal sanoati ham mavjud. D. gilam töqiş, zargarlik va b. b-n azaldan maşhur.
Q. x. boğdorçilik, tokçilik va ğalla (buğdoy, arpa, makkajöxori, şoli) yetiştirişga ixtisoslaştirilgan. Çorvaçilikda qöyçilik asosiy örinni egallaydi. Köproq göşt-jun beradigan qöylar boqiladi, mayin junli qöylar ham köp.
T. y.lar uz. 435 km, avtomobil yöllari uz. 9600 km. Havo transporti Maxaçqalani boşqa şaharlar b-n boğlaydi. Maxaçqala yirik dengiz porti hamdir.
Soğliqni saqlaş. D.da 10 mingdan ortiq örinli kasalxonalar, ambulatoriya-poliklinika yordami körsatadigan muassasa, 7,7 ming vraç (10 ming kişiga 40,1 vraç) işlaydi. Bir neça sanatoriy va dam oliş uyi, 100 ga yaqin şifobaxş suv manbai, Talgi kurorti hamda Maxaçkala, Riçalsuv, Gunib, Buynaksk kabi oromgohlar bor.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. 295 maktabgaça tarbiya muassasasida 308 mingga yaqin bola tarbiyalanadi. 1589 umumiy ta'lim maktabi (395 ming öquvçi), 27 ta maxsus öquv yurti (20,8 ming öquvçi) bor. 5 oliy öquv yurti, jumladan Doğiston un-ti (1957 y. taşkil etilgan; 8 mingga yaqin talaba) da 27,3 ming talaba öqiydi. 842 ommaviy kutubxona (6,4 mln. kitob va jur.), 1066 klub muassasasi, 8 muzey (jumladan, Maxaçkaladagi tasviriy san'at muzeyi, S. Stalskiy uy-muzeyi va b.), 7 teatr, 898 kino kurilma bor. D.da 20 i. t. muassasasi işlaydi.
Adabiyoti — köp tilli (avar, lazgin, tat, nöğay va b.). D. xalqlarining qad. qöşiklari, yodnomalari, ertak, afsona, maqol va hikmatli sözlari bu adabiyotning yaratilişiga asos bölgan. Lakça «Partu Patima», «Nodirşox.ning tor-mor etilişi haqida», avarça «Xoçbar haqida qöşiq», qömiqça «Oyğozi haqida qöşiq» kabi qöşiqlarda xalqlarning jabr-zulmga va Eron bosqinçilariga qarşi kuraşi kuylanadi. 17—18-a. larda xalq oğzaki ijodida baxşiçilik san'ati rivojlandi. Yozma adabiyotda esa zullisonayn ijodkorlar köpaydi (Hoji Muhammad ibn Musa al-Qudutli, Hoji Dovud al-Ösişiy, Muhammad ibn Ali al-Ubriy va b.). Arab grafikasi asosida «ajam» yozuvi paydo böldi (18-a.).
19-a.da D. adabiyotida demokratik ğoyalar çuqur ildiz ota boşladi (qömiq Yirçi Qozoq, lazgin Yetim Emin, darğin Umarla Botiray va Mungi Ahmad, rugujilik avar Eldarilav, batlayçalik Tojutdin va b. ijodida). Bu davrda lirika yana ösdi. Darğin Suqur Qurbon, lak Malley, avar Mahmud, qömiq şoirlari Anxil-Marin va Patimat, lazgin G. Alqodiriy, lak G. Guzunov va Yu. Murkelinskiy, qömiq M. Albekov, M. Osmonov, N. Botirmirzayev kabi ijodkorlarning asarlarida jamiyat turmuşini özgartiriş, ta'limtarbiya haqidagi ilğor fikrlar ilgari surilgan.
20-a.da S. Stalskiy, Hamzat Sadasa, S. Gabiyev, G. Saidov, 3. Botirmirzayev, P. Nurov, A. Iminoğayev, Hoji Axtinskiy, tloxlik Muhammad kabi şoir va yozuvçilar ijod qildi. Drama asarlari yaratila boşladi (G. Saidovning «Miskarlar», 3. Botirmirzayevning pyesalari va b.). 20—30-y.larda avar 3. Gajiyev, darğin R. Nurov, A. Iminoğayev, qömiq A. P. Salavatov, A. Magomedov, B. Ostemirov, T. Boybula-tov, lak I. Qurbonaliyev, M. Çarinov, lazgin A. Fataxov kabi ijodkorlar yetuk badiiy asarlar yaratişdi.
2-jahon uruşi yillarida H. Sadasa, Qoziya Ali, A. Ğafurov, A. Ajiyev, A. V. Sulaymonov, Yu. Xappalayev kabi şoirlar xalqni faşistlarga qarşi kuraşga çaqirdi. Uruşdan keyingi yillarda D. adabiyotining kölami kengaydi, xilma-xil badiiy şakl, uslub va janrlar vujudga keldi. D. xalq şoiri R. Hamzatov «Tuğilgan kunim», «Qalbim toğlarda», «Toğ qizi» kabi dostonlari, jöşqin şe'rlari b-n dunyoga maşhur böldi. Keyingi davrda Fazu Aliyeva, A. Saidov, S. Rabadanov, G. Bagandov, S. Izgiyayev, M. Otaboyeva, M. Aminovlar barakali ijod qildilar. D.da bolalar adabiyoti ham rivoj topdi (R. Raşidov «Men xuş körgan bolalar», «Ovulimizga qiş keldi»; R. Hamzatov «Bobom»; 3. Gajiyev «Vodiy quşçalari», «Qorbobo toğda»; A. Magomayev «Bobo va nabira»; D. Atnilov «Birinçi dars» va b. töplamlar). Dramaturgiyada ham yetuk asarlar yuzaga keldi (M. Aliyev «Ramazonovlar oilasi»; M. Gairbekova «Uçraşuv»; A. Ajamatov «Kelinlar»; T. Xuryugskiy «Oşiq Sayd»; A. Qurbonov «Qaytmasning töyi»; G. Rustamov «Rayhon» va b.). D. adabiyotida barça adabiy janrlar, jumladan, kinodramaturgiya (Ahmadjon Abu Bakar «Bulutlar tarqaldi», «Adam va Xeva») va adabiyotşunoslik rivojlangan.
S. Stalskiy şe'rlari, R. Hamzatovning «Yuksak yulduzlar» şe'rlar töplami va «Doğistonim» asari özbek kitobxonlarining ham mulki bölib qoldi.
Me'morligi va tasviriy san'ati. Uzunligi 40 km dan ortiq Darband mudofa istehkomining toş devorlari va qal'alari 6-a.da barpo etilgan. 8—9-a. larda arab me'morligining ta'siri kuçaydi (Darbanddagi jome masjid). D. me'morligi asrlar davomida, asosan xalq me'morligi asosida rivojlangan (bu yerda yaşovçi har bir xalq öziga xos me'morlik usuliga ega). Toğli joylarda ovullar uzun tor yölakli va zinali köçalardan iborat bölib, toşdan turar joy, jome masjid va b. qurilgan. 14— 15-a.lar va 17—18-a.lardagi yodgorliklar Ozarbayjon me'morligiga yaqin uslubda barpo etilgan, Darbandda mahalliy me'morlik maktabi şakllangan. 18— 19-a. larda uylar toğlarda toşdan, tekislikda somonli loydan qurilib, asosan içki bezagiga (naqşlar, yoğoç öymakorligi va b.) ahamiyat berilgan.
20-a.da uylarning taşqarisini uymakori naqşlar b-n bezaş avj olgan. 19—20-a.larda D.da rus klassitsizma. uslubida binolar barpo etildi. Keyingi davrda eski şaharlar qayta qurildi, köplab maişiy-ma'muriy va turar joy binolar (Maxaçqalada — hukumat uyi, me'mor A. M. Alxazov; «Doğiston» mehmonxonasi, me'mor G. Grimm; Drama teatri, me'mor G. Ya. Movçan va b.) zamonaviy uslubda yaratildi.
D. hududida neolit va jez davrlariga oid sopol buyumlar, naqşlangan toşlar, badiiy metall buyumlar topilgan. Örta asrlarda togdagi ovullarning kupi hunarmandlik buyumlari işlaşda turli sohalar böyiça ixtisoslaşgan. Köp tumanlarda gilam, guldor paypoklar juda qadimdan töqiladi.
20-a.ning 2-yarmida tasviriy san'at rivojlandi. Rassomlardan M. A. Jamol, Yu. A. Möllayev, haykaltaroş X. N. Asqarsarija D. tasviriy san'atiga asos soldilar. 1950—60-y.lardan A. I. Avgustoviç, K. A. Murzabekov, A. I. Şaripov, aka-uka Sungurovlar kabi rassomlar ijod qila boşladi. 1959 y. Maxaçqalada M. A. Jamol nomidagi Badiiy san'at bilim yurti oçilgan.
Musiqada qahramonlikni kuylaş alohida örinda turadi. Mehnat va muhabbatni madh etiş odat tusiga kirib qolgan. Puflama sozlardan — zurna, duduk, balaban, kşul, torli musiqa asboblaridan — yoğoç-qömuz, tara, tamur, saz, kamança, urma çolğulardan — tep, gaval, diplipito, şuningdek, bayan, balalayka, mandolina, skripka, gitara, klarnet kabi xilma-xil çolğu asboblari jörnavozligida kuylaş odat tusiga kirgan. Lezginkalar b-n birga şöx raqslar köp tarqalgan. Ustozona musiqa namoyandalari (lazgin va laklarda — oşiq, qömiqlarda — yirçi, avarlarda — şoir, koçoxon, darğinlarda — dalalayla yoki usta)ning ijodi an'anaviy musiqa san'atining asosiy qismini taşkil etadi.
D.da musiqa bilim yurti, simfonik orkestr, xalq çolğu asboblari orkestri, aşula va raqs ansambli, filarmoniya, musiqa bilim yurti va bir neça musiqa maktabi mavjud.
Teatr san'ati qömiq, avar, lazgin, lak, darğin va b. xalqlar ijodidan taşkil topgan. Paxlavon-akrobatlar, dorbozlar, jonglyor va xalq qiziqçilari («dombaylar») san'ati keng tarqalgan. 1914 y.da lezginlarning, 1915 y.da laklarning, 1916 y.da qumiklarning havaskor drama tögaraklari vujudga keldi. 30-y.larda qömiq, lazgin, avar, lak musiqali drama teatrlari oçildi. Şu teatrlarning taşkil topişi va rivojlanişida A. P. Salavatovning pyesalari, R. Fatuyevning «Toğliklar», A. Ajamatovning «Ansor», M. Xurşilovning «Ötgan kunlar» kabi asarlari muhim ahamiyatga ega böldi. R. Hamzatovning «Toğ qizi», B. Aydayevning «Sulaymon Stalskiy», U. Mantayevning «Takdir», M. Sulaymonovning «Toğdagi qal'a» va b. pyesalari D. teatrining keyingi davrdagi asosiy mahsulidir. D. teatr arboblaridan B. M. Murodova, A. S. Kurumov, S. A. Kuxmazov, 3. N. Nabiyeva, G. A. Rustamov, M. R. Raşidxonov, Ş. Abdullayev, M. Abduxoliqov, A. Qurbonova va b. maşhur.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДОҒИСТОН, Доғистон Республикаси — Россия Федерацияси таркибидаги республика. Майд. 50,3 минг км2. Аҳолиси 2120 минг киши (1999). Пойтахти — Махачкала ш. 41 туман, 10 шаҳар ва 17 шаҳарча бор.
Давлат тузуми. Д. — республика. Давлат ҳокимиятининг олий органи — Давлат Кенгаши. Қонун чиқарувчи органи — парламент (Халқ мажлиси). Ижроия ҳокимият — ҳукумат.
Табиати. Д. Шим. Кавказ тоғларининг шарқий қисмида жойлашган. Шарқда Каспий денгизига туташади. Қирғоғи (уз. 530 км) кам парчаланган. Рельефи жиҳатидан Д. ҳудуди 4 қисмга бўлинади: Пасттекислик қисми — Каспий бўйи пасттекислигининг жан.-ғарби (бу ҳудуднинг анчагина қисми океан сатҳидан паст), Тоғ этаклари, Ички тоғли Д. — кенг плато ва камбар тизмалардан иборат. Бал. 2500 м гача. Дара ва каньон кўп. Энг чуқури Сулак дарёсида (1800 м гача). Баланд тоғли Д. — Катта Кавказнинг Бош тизмаси ёки Сувайирғич тизма ва унинг Ён тизмаси. Д.нинг энг баланд жойи — Бозордюзю чўққиси (4466 м). Д. заминида фойдали қазилмалардан нефть, ёнувчи газ, тошкўмир, олтингугурт, мергель, кварц кумлари, 200 дан ортик, минерал булоқ бор. Иқлими умуман иссиқ ва қуруқ. Янв.нинг ўртача т-раси пасттекисликда 1,4° дан —3° гача (тоғларда —5° дан —11° гача), июлда 24° гача. Йилига пасттекисликнинг шим.-шарқида 200—300 мм, тоғларда 600—800 мм ёғин ёғади. Асосий дарёлари: Терек, Сулак, Самур. Терек ва Сулак дарёлари этакларида кўл кўп. Тупроғи пасттекислик ва тоғ этакларида каштан тупроқ, баландроқда тоғ қоратупроғи, тоғ-ўрмон ва тоғ-ўтлоқи тупроқлари. Пасттекисликда ва тоғ этакларининг қуйи қисмида чўл шувоқ-шўра, чала чўл бошоқли-шувоқ ўсимликлари ўсади. Тоғ ён бағирларида асосан дуб, граб, қорақайин, қайин, қарағай ўрмонлари мавжуд. Баланд тоғли жойларида доғистон такаси, безоар эчкиси, элик, тоғ эчкиси, қўнғир айиқ, асл буғу, баъзан қоплон ва б. сут эмизувчилар учрайди. Қушлардан тоғ куркаси (улар), каклик, бургут ва б. яшайди. Каспий денгизидан турли хил балиқ овланади.
Аҳолиси. Республикада авар, рус, дарғин, қўмиқ, лазгин, лак, озарбайжон, табасаран, тат, чечен, нўғай ва б.лар яшайди. Шаҳар аҳолиси — 44%. Муҳим шаҳарлари: Махачқала, Дарбанд, Хасавюрт.
Тарихи. Д. ҳудудида одам палеолит давридан бошлаб яшаб келади. Мил. ав. 1-минг йилликнинг охирларида Д. аҳолиси Озарбайжон ҳудудида вужудга келган йирик давлат — Кавказ Албанияси фуқаролигига ўтган. Мил. 3-а.да жан. Д.ни сосонийлар босиб олган. 4-а. га келиб Каспий соҳилларини гуннлар эгаллаган. 664 й. Д.ни араблар эгаллаб, аҳоли ислом динини қабул қилган. 11- а. ўрталарида Озарбайжонни ва Д.нинг кўпгина қисмини салжуқийлар босиб олди. 12-а. охирида Авар хонлиги деган йирик давлат вужудга келди. 13-а.нинг 20-й.ларида Д.га мўғуллар бостириб кирди ва мамлакат узоқ йиллар Олтин Ўрда зулми остида яшади. Марказлашган рус давлати ташкил топгач (16-а. ўрталарида), Россиянинг Д.га қизиқиши ошди. 1722 й. Пётр I қўшинлари Д.нинг денгиз соҳилларини босиб олди. Ганжа шартномаси (1735) дан сўнг бу жойлар Эронга топширилди. Гулистон сулҳ шартномаси (1813)га биноан Д. Россия қарамоғига ўтди. Аммо подшо ҳукуматининг мустамлакачилик сиёсати тоғликларнинг қўзғолонларига сабаб бўлди. 19-а.нинг 30-й.ларида муридлик байроғи остида тоғликларнинг мустамлакачиликка қарши миллий озодлик ҳаракати бошланди. Ҳаракатга Д. ва Чеченистон имомлари — Ғози Муҳаммад, Ҳамзатбек ва Шомил раҳбарлик қилди. Кавказ урушлари (1817—64) натижасида қўзғолон бостирилди. 19-а. ўрталарида, айниқса 90-й.ларда Д.да бочкасозлик, нефть ҳайдаш з-длари, арқон ва қоғоз ф-калари, босмахона ва б. вужудга келди, 20-а. бошларида корхоналар кўпайди. 1917 й. 1 дек.да Петровск-Портдаги митингда Шўро ҳокимияти ўрнатилганлиги эълон қилинди. Аммо, 1918—20 й.ларда немис-турк қўшинлари ва оқ гвардиячилар уни босиб олдилар. 1920 й. март ойида қизил армия кучи б-н Д.да яна Шўро ҳокимияти тикланди.
1920 й. 13 нояб.да Д. халқларининг фавқулодда қурултойида большевикларнкнг тазйиқи б-н Шўро мухториятини тузиш ҳақида қарор қабул қилинди. 1921 й. 20янв.да Бутун Россия МИК декрети б-н РСФСР таркибида Доғистон АССР ташкил қилинди. Шу даврдан то 1991 й. майгача Д.даги иқтисодий тараққиёт, маориф, фан ва маданиятнинг ривожи бир ёқлама йўлдан борди.1991 й. майдан Д. Республикаси деб номланди.
1970 й. 14 май куни Д.да қаттиқ зилзила бўлди. Табиий офат шаҳар ва қишлоқларга катта зиён етказди. Шу муносабат б-н Ўзбекистон ҳам Д.да уй-жой қурилиши ишларида катта ёрдам кўрсатди. Д.даги «Ўзбекистон» микрорайони ўзбек ва Д. халқлари дўстлигининг рамзидир.
Хўжалиги. Саноат маҳсулотининг 80% озиқ-овқат, машинасозлик, енгил саноат (гиламдўзлик)га тўғри келади. Иқтисодиётида электр энергетика ва нефть чиқариш, қурилиш материаллари, кимё саноати ҳам муҳим роль ўйнайди. Энг йирик электр ст-ялари — Чирюртов ГЭС, Гергебиль ГЭС ва Чиркей ГЭС. Табиий газ қазиб олинади. Терек-Кума пасттекислигининг шим. да нефть ва газ конлари бор. Машинасозлик ва металлсозлик корхоналарида (Махачқала, Избербаш, Дарбанд, Қизилюрт, Буйнакск) металл қирқувчи станоклар, кема механизмлари, дизеллар, электротермик асбоблар, электротехника аппаратлари, сепараторлар, насослар, турли хил прибор ва автоматика воситалари ишлаб чиқарилади. Курилиш материаллари саноати йирик шиша зди, уйсозлик к-ти ва темир-бетон конструкциялари здидан иборат. Кимё саноати корхоналари (Махачкала) лок, бўёқ ва шиша тола ишлаб чиқаради. Чирюртовда йирик фосфор тузлари зди бор. Озиқ-овқат саноати ривожланган. Тўқимачилик (асосан ип ва жун газлама), трикотаж, тикувчилик, кўн-пойабзал саноати ҳам мавжуд. Д. гилам тўқиш, заргарлик ва б. б-н азалдан машҳур.
Қ. х. боғдорчилик, токчилик ва ғалла (буғдой, арпа, маккажўхори, шоли) етиштиришга ихтисослаштирилган. Чорвачиликда қўйчилик асосий ўринни эгаллайди. Кўпроқ гўшт-жун берадиган қўйлар боқилади, майин жунли қўйлар ҳам кўп.
Т. й.лар уз. 435 км, автомобиль йўллари уз. 9600 км. Ҳаво транспорти Махачқалани бошқа шаҳарлар б-н боғлайди. Махачқала йирик денгиз порти ҳамдир.
Соғлиқни сақлаш. Д.да 10 мингдан ортиқ ўринли касалхоналар, амбулатория-поликлиника ёрдами кўрсатадиган муассаса, 7,7 минг врач (10 минг кишига 40,1 врач) ишлайди. Бир неча санаторий ва дам олиш уйи, 100 га яқин шифобахш сув манбаи, Талги курорти ҳамда Махачкала, Ричалсув, Гуниб, Буйнакск каби оромгоҳлар бор.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. 295 мактабгача тарбия муассасасида 308 мингга яқин бола тарбияланади. 1589 умумий таълим мактаби (395 минг ўқувчи), 27 та махсус ўқув юрти (20,8 минг ўқувчи) бор. 5 олий ўқув юрти, жумладан Доғистон ун-ти (1957 й. ташкил этилган; 8 мингга яқин талаба) да 27,3 минг талаба ўқийди. 842 оммавий кутубхона (6,4 млн. китоб ва жур.), 1066 клуб муассасаси, 8 музей (жумладан, Махачкаладаги тасвирий санъат музейи, С. Стальский уй-музейи ва б.), 7 театр, 898 кино курилма бор. Д.да 20 и. т. муассасаси ишлайди.
Адабиёти — кўп тилли (авар, лазгин, тат, нўғай ва б.). Д. халқларининг қад. қўшиклари, ёдномалари, эртак, афсона, мақол ва ҳикматли сўзлари бу адабиётнинг яратилишига асос бўлган. Лакча «Парту Патима», «Нодиршох.нинг тор-мор этилиши ҳақида», аварча «Хочбар ҳақида қўшиқ», қўмиқча «Ойғози ҳақида қўшиқ» каби қўшиқларда халқларнинг жабр-зулмга ва Эрон босқинчиларига қарши кураши куйланади. 17—18-а. ларда халқ оғзаки ижодида бахшичилик санъати ривожланди. Ёзма адабиётда эса зуллисонайн ижодкорлар кўпайди (Ҳожи Муҳаммад ибн Муса ал-Қудутли, Ҳожи Довуд ал-Ўсиший, Муҳаммад ибн Али ал-Убрий ва б.). Араб графикаси асосида «ажам» ёзуви пайдо бўлди (18-а.).
19-а.да Д. адабиётида демократик ғоялар чуқур илдиз ота бошлади (қўмиқ Йирчи Қозоқ, лазгин Етим Эмин, дарғин Умарла Ботирай ва Мунги Аҳмад, ругужилик авар Элдарилав, батлайчалик Тожутдин ва б. ижодида). Бу даврда лирика яна ўсди. Дарғин Суқур Қурбон, лак Маллей, авар Маҳмуд, қўмиқ шоирлари Анхил-Марин ва Патимат, лазгин Г. Алқодирий, лак Г. Гузунов ва Ю. Муркелинский, қўмиқ М. Албеков, М. Осмонов, Н. Ботирмирзаев каби ижодкорларнинг асарларида жамият турмушини ўзгартириш, таълимтарбия ҳақидаги илғор фикрлар илгари сурилган.
20-а.да С. Стальский, Ҳамзат Цадаса, С. Габиев, Г. Саидов, 3. Ботирмирзаев, P. Нуров, А. Иминоғаев, Ҳожи Ахтинский, тлохлик Муҳаммад каби шоир ва ёзувчилар ижод қилди. Драма асарлари яратила бошлади (Г. Саидовнинг «Мискарлар», 3. Ботирмирзаевнинг пьесалари ва б.). 20—30-й.ларда авар 3. Гажиев, дарғин Р. Нуров, А. Иминоғаев, қўмиқ А. П. Салаватов, А. Магомедов, Б. Остемиров, Т. Бойбула-тов, лак И. Қурбоналиев, М. Чаринов, лазгин А. Фатахов каби ижодкорлар етук бадиий асарлар яратишди.
2-жаҳон уруши йилларида Ҳ. Цадаса, Қозия Али, А. Ғафуров, А. Ажиев, А. В. Сулаймонов, Ю. Хаппалаев каби шоирлар халқни фашистларга қарши курашга чақирди. Урушдан кейинги йилларда Д. адабиётининг кўлами кенгайди, хилма-хил бадиий шакл, услуб ва жанрлар вужудга келди. Д. халқ шоири Р. Ҳамзатов «Туғилган куним», «Қалбим тоғларда», «Тоғ қизи» каби достонлари, жўшқин шеърлари б-н дунёга машҳур бўлди. Кейинги даврда Фазу Алиева, А. Саидов, С. Рабаданов, Г. Багандов, С. Изгияев, М. Отабоева, М. Аминовлар баракали ижод қилдилар. Д.да болалар адабиёти ҳам ривож топди (Р. Рашидов «Мен хуш кўрган болалар», «Овулимизга қиш келди»; Р. Ҳамзатов «Бобом»; 3. Гажиев «Водий қушчалари», «Қорбобо тоғда»; А. Магомаев «Бобо ва набира»; Д. Атнилов «Биринчи дарс» ва б. тўпламлар). Драматургияда ҳам етук асарлар юзага келди (М. Алиев «Рамазоновлар оиласи»; М. Гаирбекова «Учрашув»; А. Ажаматов «Келинлар»; Т. Хурюгский «Ошиқ Сайд»; А. Қурбонов «Қайтмаснинг тўйи»; Г. Рустамов «Райҳон» ва б.). Д. адабиётида барча адабий жанрлар, жумладан, кинодраматургия (Аҳмаджон Абу Бакар «Булутлар тарқалди», «Адам ва Хева») ва адабиётшунослик ривожланган.
С. Стальский шеърлари, Р. Ҳамзатовнинг «Юксак юлдузлар» шеърлар тўплами ва «Доғистоним» асари ўзбек китобхонларининг ҳам мулки бўлиб қолди.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. Узунлиги 40 км дан ортиқ Дарбанд мудофа истеҳкомининг тош деворлари ва қалъалари 6-а.да барпо этилган. 8—9-а. ларда араб меъморлигининг таъсири кучайди (Дарбанддаги жоме масжид). Д. меъморлиги асрлар давомида, асосан халқ меъморлиги асосида ривожланган (бу ерда яшовчи ҳар бир халқ ўзига хос меъморлик усулига эга). Тоғли жойларда овуллар узун тор йўлакли ва зинали кўчалардан иборат бўлиб, тошдан турар жой, жоме масжид ва б. қурилган. 14— 15-а.лар ва 17—18-а.лардаги ёдгорликлар Озарбайжон меъморлигига яқин услубда барпо этилган, Дарбандда маҳаллий меъморлик мактаби шаклланган. 18— 19-а. ларда уйлар тоғларда тошдан, текисликда сомонли лойдан қурилиб, асосан ички безагига (нақшлар, ёғоч ўймакорлиги ва б.) аҳамият берилган.
20-а.да уйларнинг ташқарисини уймакори нақшлар б-н безаш авж олган. 19—20-а.ларда Д.да рус классицизма. услубида бинолар барпо этилди. Кейинги даврда эски шаҳарлар қайта қурилди, кўплаб маиший-маъмурий ва турар жой бинолар (Махачқалада — ҳукумат уйи, меъмор А. М. Алхазов; «Доғистон» меҳмонхонаси, меъмор Г. Гримм; Драма театри, меъмор Г. Я. Мовчан ва б.) замонавий услубда яратилди.
Д. ҳудудида неолит ва жез даврларига оид сопол буюмлар, нақшланган тошлар, бадиий металл буюмлар топилган. Ўрта асрларда тогдаги овулларнинг купи ҳунармандлик буюмлари ишлашда турли соҳалар бўйича ихтисослашган. Кўп туманларда гилам, гулдор пайпоклар жуда қадимдан тўқилади.
20-а.нинг 2-ярмида тасвирий санъат ривожланди. Рассомлардан М. А. Жамол, Ю. А. Мўллаев, ҳайкалтарош X. Н. Асқарсарижа Д. тасвирий санъатига асос солдилар. 1950—60-й.лардан А. И. Августович, К. А. Мурзабеков, А. И. Шарипов, ака-ука Сунгуровлар каби рассомлар ижод қила бошлади. 1959 й. Махачқалада М. А. Жамол номидаги Бадиий санъат билим юрти очилган.
Мусиқада қаҳрамонликни куйлаш алоҳида ўринда туради. Меҳнат ва муҳаббатни мадҳ этиш одат тусига кириб қолган. Пуфлама созлардан — зурна, дудук, балабан, кшул, торли мусиқа асбобларидан — ёғоч-қўмуз, тара, тамур, саз, каманча, урма чолғулардан — тэп, гавал, диплипито, шунингдек, баян, балалайка, мандолина, скрипка, гитара, кларнет каби хилма-хил чолғу асбоблари жўрнавозлигида куйлаш одат тусига кирган. Лезгинкалар б-н бирга шўх рақслар кўп тарқалган. Устозона мусиқа намояндалари (лазгин ва лакларда — ошиқ, қўмиқларда — йирчи, аварларда — шоир, кочохон, дарғинларда — далалайла ёки уста)нинг ижоди анъанавий мусиқа санъатининг асосий қисмини ташкил этади.
Д.да мусиқа билим юрти, симфоник оркестр, халқ чолғу асбоблари оркестри, ашула ва рақс ансамбли, филармония, мусиқа билим юрти ва бир неча мусиқа мактаби мавжуд.
Театр санъати қўмиқ, авар, лазгин, лак, дарғин ва б. халқлар ижодидан ташкил топган. Пахлавон-акробатлар, дорбозлар, жонглёр ва халқ қизиқчилари («домбайлар») санъати кенг тарқалган. 1914 й.да лезгинларнинг, 1915 й.да лакларнинг, 1916 й.да қумикларнинг ҳаваскор драма тўгараклари вужудга келди. 30-й.ларда қўмиқ, лазгин, авар, лак мусиқали драма театрлари очилди. Шу театрларнинг ташкил топиши ва ривожланишида А. П. Салаватовнинг пьесалари, Р. Фатуевнинг «Тоғликлар», А. Ажаматовнинг «Ансор», М. Хуршиловнинг «Ўтган кунлар» каби асарлари муҳим аҳамиятга эга бўлди. Р. Ҳамзатовнинг «Тоғ қизи», Б. Айдаевнинг «Сулаймон Стальский», У. Мантаевнинг «Такдир», М. Сулаймоновнинг «Тоғдаги қалъа» ва б. пьесалари Д. театрининг кейинги даврдаги асосий маҳсулидир. Д. театр арбобларидан Б. М. Муродова, А. С. Курумов, С. А. Кухмазов, 3. Н. Набиева, Г. А. Рустамов, М. Р. Рашидхонов, Ш. Абдуллаев, М. Абдухолиқов, А. Қурбонова ва б. машҳур.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.