Doğiston

Doğiston (rasmiy nomi — Doğiston Respublikasi) — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi respublika; Şimoliy Kavkazning şarqiy qismida, Kaspiy dengizi sohilida joylaşgan. Poytaxti — Maxaçqal'a şahri. Inglizça va rusça Vikipediyaga köra, nom turkiy «dağ» (toğ) va forsiy «-ston» (yurt) qismlaridan iborat bölib, «toğlar ölkasi» degan ma'noni beradi.12

Respublika Rossiyaning eng janubiy hududi hisoblanadi. Rusça Vikipediyaga köra, u janubda Ozarbayjon, janubi-ğarbda Gruziya, ğarbda Çeçeniston, şimoli-ğarbda Stavropol ölkasi va şimolda Qalmoğiston bilan çegaradoş. ÖzME maydonini 50,3 ming km² deb körsatadi, inglizça Vikipediyada ham şu raqam berilgan.

Hududning şimoliy qismini Kaspiy böyi pasttekisligining bir bölagi — Qumiq tekisligi va Nöğay çölining bir qismi egallaydi; bu yerlarning bir qismi okean sathidan ham past. Janubga borgan sari relyef toğ etaklari, keng platolar va çuqur daralarga, eng janubda esa Katta Kavkazning Boş va Yon tizmalariga ötadi. Eng baland nuqtasi — Bozordyuzyu çöqqisi (4466 metr). ÖzME'ga köra, Sulak daryosi kesib ötgan kanyonning çuqurligi 1800 metrgaça yetadi.

Iqlimi asosan issiq va quruq; tekisliklarda yiliga 200–300 millimetr, toğlarda esa 600–800 millimetrgaça yoğin tuşadi. Asosiy daryolari — Terek, Sulak va Samur. Rusça Vikipediyaga köra, Sulak respublikadagi eng katta daryo bölib, gidroenergiya zaxiralarining yarmi unga töğri keladi; Çirkey va boşqa GESlar şu daryoda qurilgan. Yer bağrida neft, tabiiy gaz, kömir va köplab mineral buloqlar bor. Toğlarda Doğiston takasi, bezoar eçkisi, qönğir ayiq va boşqa hayvonlar yaşaydi.

Doğiston Rossiyadagi eng köp millatli hududlardan biri. Inglizça Vikipediyaga köra, respublikada 3,1 milliondan ortiq kişi yaşaydi va ular 30 dan ortiq etnik guruhga mansub. Eng yirik xalqlar — avarlar, darğinlar, qumiqlar, lazginlar va laklar; şuningdek ruslar, ozarbayjonlar, tabasaranlar, çeçenlar, nöğaylar va boşqalar istiqomat qiladi. Respublika konstitutsiyasiga köra, rus tili va respublikadagi barça xalqlarning tillari davlat tili hisoblanadi. Aholining mutlaq köpçiligi islom diniga e'tiqod qiladi. Yirik şaharlari — Maxaçqal'a, Xasavyurt, Darband va Kaspiysk.

ÖzME'ga köra, bu hududda odamlar paleolit davridan beri yaşab keladi. Miloddan avvalgi 1-ming yillik oxirida janubiy qismi Kavkaz Albaniyasi tarkibiga kirgan, keyinroq sosoniylar va gunnlar ta'siri ostida bölgan. 7-asrda arablar kelişi bilan islom tarqala boşlagan; rusça Vikipediyaga köra, Darband va Qumuq xalifalikning muhim tayanç nuqtalariga aylangan. Keyingi asrlarda hudud saljuqiylar, möğullar va Oltin Örda hukmronligini boşdan keçirgan. 1395-yilda Amir Temur qöşinlari Darband orqali Doğistonga kirib kelgan.

18-asrda Rossiya va Eron bu yerlar uçun kuraşgan. ÖzME'ga köra, 1813-yilgi Guliston sulhidan söng Doğiston Rossiya tarkibiga ötgan. Mustamlaka siyosatiga qarşi toğliklar harakati boşlanib, unga Ğozi Muhammad, Hamzatbek va Imom Şomil rahbarlik qilgan; bu kuraş Kavkaz uruşi yillarida (1817–1864) bostirilgan. Sovet hokimiyati örnatilgaç, 1921-yil 20-yanvarda RSFSR tarkibida Doğiston ASSR tuzilgan, 1991-yildan esa hozirgi nomini olgan.

1970-yil may oyida Doğistonda kuçli zilzila bölgan. ÖzME'ning qayd etişiça, tiklaş işlarida Özbekiston ham qatnaşgan va Maxaçqal'adagi «Özbekiston» mavzesi şu yordamning ramzi sifatida saqlanib qolgan.

Iqtisodiyotda oziq-ovqat sanoati, maşinasozlik, neft va gaz qazib çiqariş, elektr energetikasi muhim örin tutadi. Qişloq xöjaligi boğdorçilik, uzumçilik, ğallaçilik va qöyçilikka ixtisoslaşgan. Maxaçqal'a — Kaspiy dengizidagi yirik port.

Doğiston gilam töqiş, zargarlik va metallga badiiy işlov beriş bilan qadimdan maşhur. Darbanddagi 6-asrga oid mudofaa devorlari va qal'a me'moriy merosning eng qadimiy namunalaridan hisoblanadi. Adabiyot köp tilli bölib, 20-asrda Sulaymon Stalskiy va Rasul Hamzatov ijodi keng tanilgan; ÖzME'ga köra, Hamzatovning «Doğistonim» asari özbek kitobxonlariga ham yaxşi taniş. Inglizça Vikipediya respublikani jang sambosi va aralaş yakkakuraş ustalari vatani sifatida ham tilga oladi.