Dominika

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 343–344-b. — ziyouz.com

Dominika (Dominica), Dominika Hamdöstligi (The Common-wealfh of Dominica) — Dominika o.dagi davlat. Ma'muriy jihatdan 10 tumanga bölinadi. Mayd. 749,8 km2. Aholisi 74,2 ming kişi (1999). Poytaxti — Rozo ş. Davlat tuzumi. D. Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlikka kirgan respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1978 y. 30 noyab.da qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident (1998 y.dan V. Şou). U Majlis palatasi (bir palatali parlament) tomonidan 5 y. muddatga saylanadi. Konstitutsiyaga binoan prezident lavozimiga faqat bir marta qayta saylanişi mumkin. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Majlis palatasi, ijroiya hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi. Boş vazirni prezident Majlis palatasi a'zolari orasidan tayinlaydi.

Tabiati. Yer yuzasi toğlik, eng baland joyi 1447 m (Dyabloten vulkani). Iqlimi tropik va nam, ammo şim,- şarkdan esuvçi passat şamoli tufayli issiq unçalik sezilmaydi. Örtaça oylik t-ra 25—27°. Yillik yoğin miqdori 1500—2500 mm, iyuldan sent.gaça ba'zan dovullar bölib turadi. Toğlardan yamyaşil örmonlar oralab köpgina mayda soy va daryolar oqib tuşadi, gözal şarşaralar köp, ularning eng çiroylisi Rozo ş.dan 8 km naridagi Trafalgar şarşarasidir. Mamlakat kökatlar, ayniqsa butazorlar, bambuk va turli palmalarga boy. Issiq buloklar, Morn-Trua-Piton milliy bogi bor.

Aholisi, asosan afrikalik domini-kaliklar. Ingliz va fransuzlar ham yaşaydi. Rasmiy tili — ingliz tili, maqalliy kreol tili keng yoyilgan. Dindorlar orasida katoliklar köpçilikni taşkil etadi.

Tarixi. D.ni 1493 y.da X. Kolumb kaşf etgan. Uzoq vaqt fransuzlar b-n inglizlar örtasida talaş bölib keldi. Parij şartnomasiga binoan 1763 y.dan uzil-kesil Buyuk Britaniya mustamlakasiga aylandi. 1958— 62-y.larda Vest-Indiya Federatsiyasi tarkibiga kirdi. 1967 y. 1 martdan «Buyuk Britaniya b-n uyuşgan davlat» maqomini oldi. 1978 y. iyulda Londonda bölib ötgan konferensiyada D. konstitutsiyasi işlab çiqildi va unga mustaqillik beriş haqida qaror qabul etildi. Öşa yil 3 noyab.da D. mustaqilligi e'lon qilindi. D.— 1978 y.dan BMT a'zosi. Milliy bay-rami — 3 noyab.— Mustaqillik kuni (1978).

Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. D. leyboristlar partiyasi, 1985 y.da tuzilgan; D. mehnatkaşlari birlaşgan partiyasi, 1988 y.da tuzilgan; D. Ozodlik partiyasi, 70-y.larning boşlarida tuzilgan; D. taraqqiyparvar partiyasi, 1990 y.da asos solingan. Fuqaro xizmati ittifoqi kasaba uyuşma birlaşmasi, 1940 y.da tuzilgan; D. işçilari birlaşgan ittifoqi, 1960 y.da asos solingan; D. kasaba uyuşmasi, 1945 y.da tuzilgan.

Xöjaligi. Iqtisodiyotining asosini q.x. taşkil etadi. Yalpi içki mahsulotda q.x.ning uluşi 25%, sanoatning uluşi 7,9%. Yerning köp qismini, ayniqsa sohillarni bananzorlar, kokos palmalari, sitrus mevalar, kakao, mango, tamaki, tokzorlar egallaydi.

Çorvaçilik sust rivojlangan. Işçi kuçining salkam 40% qişloq va örmon xöjaligida, baliqçilikda band. D. sanoati q.x. xom aşyosini qayta işlovçi mayda korxonalardan iborat. Turli meva şarbatlari va konservalari, kopra (kokos yonğoğining mağzi), sovun, efir moyi va sigara işlab çiqariladi. Ozroq miqdorda töqimaçilik mahsulotlari, mahalliy yoğoçdan taxta va fanera ham tayyorlanadi. Jil-vir toş va ohak toş qazib olinadi. Xorijiy sayyohlik yaxşi daromad kel-tiradi. Işçi kuçining 20% şu tar-moqda band. Avtomobil yöllari uz. — 756 km. Xalqaro aeroport va dengiz porti bor. Çetga banan, meva şarbatlari va konservalari, sitrus mevalar, kopra, kakao va sovun çiqariladi. Çetdan oziq-ovqat, yoqilği, turli asbob-uskunalar, transport vositalari keltiriladi. Savdo-sotiqdagi mijozlari: Buyuk Britaniya, AQŞ, Kanada, Karib hamdöstligidagi mamlakatlar. Pul birligi — Şarqiy Karib dollari.

Madaniyati. D.da katta yoşdagi aholining savodxonlik darajasi — 95%. Ped. in-ti mavjud. D.da «Ofişl gazett» («Rasmiy gazeta», hukumat haftanomasi), «Nyu kronikl» («Yangi xabarlar», haftalik gaz., 1909 y.dan) gaz.lari naşr etiladi. «Dominika brodkasting korporeyşn» hukumat radioeşittiriş mahkamasi mavjud. Kabel telekörsatuvi işlaydi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ДОМИНИКА (Dominica), Доминика Ҳамдўстлиги (The Common-wealfh of Dominica) — Доминика о.даги давлат. Маъмурий жиҳатдан 10 туманга бўлинади. Майд. 749,8 км2. Аҳолиси 74,2 минг киши (1999). Пойтахти — Розо ш. Давлат тузуми. Д. Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстликка кирган республика. Амалдаги конституцияси 1978 й. 30 нояб.да қабул қилинган. Давлат бошлиғи — президент (1998 й.дан В. Шоу). У Мажлис палатаси (бир палатали парламент) томонидан 5 й. муддатга сайланади. Конституцияга биноан президент лавозимига фақат бир марта қайта сайланиши мумкин. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Мажлис палатаси, ижроия ҳокимиятни бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади. Бош вазирни президент Мажлис палатаси аъзолари орасидан тайинлайди.

Табиати. Ер юзаси тоғлик, энг баланд жойи 1447 м (Дьяблотен вулкани). Иқлими тропик ва нам, аммо шим,- шаркдан эсувчи пассат шамоли туфайли иссиқ унчалик сезилмайди. Ўртача ойлик т-ра 25—27°. Йиллик ёғин миқдори 1500—2500 мм, июлдан сент.гача баъзан довуллар бўлиб туради. Тоғлардан ямяшил ўрмонлар оралаб кўпгина майда сой ва дарёлар оқиб тушади, гўзал шаршаралар кўп, уларнинг энг чиройлиси Розо ш.дан 8 км наридаги Трафальгар шаршарасидир. Мамлакат кўкатлар, айниқса бутазорлар, бамбук ва турли пальмаларга бой. Иссиқ булоклар, Морн-Труа-Питон миллий боги бор.

Аҳолиси, асосан африкалик домини-каликлар. Инглиз ва французлар ҳам яшайди. Расмий тили — инглиз тили, мақаллий креол тили кенг ёйилган. Диндорлар орасида католиклар кўпчиликни ташкил этади.

Тарихи. Д.ни 1493 й.да X. Колумб кашф этган. Узоқ вақт французлар б-н инглизлар ўртасида талаш бўлиб келди. Париж шартномасига биноан 1763 й.дан узил-кесил Буюк Британия мустамлакасига айланди. 1958— 62-й.ларда Вест-Индия Федерацияси таркибига кирди. 1967 й. 1 мартдан «Буюк Британия б-н уюшган давлат» мақомини олди. 1978 й. июлда Лондонда бўлиб ўтган конференцияда Д. конституцияси ишлаб чиқилди ва унга мустақиллик бериш ҳақида қарор қабул этилди. Ўша йил 3 нояб.да Д. мустақиллиги эълон қилинди. Д.— 1978 й.дан БМТ аъзоси. Миллий бай-рами — 3 нояб.— Мустақиллик куни (1978).

Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Д. лейбористлар партияси, 1985 й.да тузилган; Д. меҳнаткашлари бирлашган партияси, 1988 й.да тузилган; Д. Озодлик партияси, 70-й.ларнинг бошларида тузилган; Д. тараққийпарвар партияси, 1990 й.да асос солинган. Фуқаро хизмати иттифоқи касаба уюшма бирлашмаси, 1940 й.да тузилган; Д. ишчилари бирлашган иттифоқи, 1960 й.да асос солинган; Д. касаба уюшмаси, 1945 й.да тузилган.

Хўжалиги. Иқтисодиётининг асосини қ.х. ташкил этади. Ялпи ички маҳсулотда қ.х.нинг улуши 25%, саноатнинг улуши 7,9%. Ернинг кўп қисмини, айниқса соҳилларни бананзорлар, кокос пальмалари, цитрус мевалар, какао, манго, тамаки, токзорлар эгаллайди.

Чорвачилик суст ривожланган. Ишчи кучининг салкам 40% қишлоқ ва ўрмон хўжалигида, балиқчиликда банд. Д. саноати қ.х. хом ашёсини қайта ишловчи майда корхоналардан иборат. Турли мева шарбатлари ва консервалари, копра (кокос ёнғоғининг мағзи), совун, эфир мойи ва сигара ишлаб чиқарилади. Озроқ миқдорда тўқимачилик маҳсулотлари, маҳаллий ёғочдан тахта ва фанера ҳам тайёрланади. Жил-вир тош ва оҳак тош қазиб олинади. Хорижий сайёҳлик яхши даромад кел-тиради. Ишчи кучининг 20% шу тар-моқда банд. Автомобиль йўллари уз. — 756 км. Халқаро аэропорт ва денгиз порти бор. Четга банан, мева шарбатлари ва консервалари, цитрус мевалар, копра, какао ва совун чиқарилади. Четдан озиқ-овқат, ёқилғи, турли асбоб-ускуналар, транспорт воситалари келтирилади. Савдо-сотиқдаги мижозлари: Буюк Британия, АҚШ, Канада, Кариб ҳамдўстлигидаги мамлакатлар. Пул бирлиги — Шарқий Кариб доллари.

Маданияти. Д.да катта ёшдаги аҳолининг саводхонлик даражаси — 95%. Пед. ин-ти мавжуд. Д.да «Офишл газетт» («Расмий газета», ҳукумат ҳафтаномаси), «Нью кроникл» («Янги хабарлар», ҳафталик газ., 1909 й.дан) газ.лари нашр этилади. «Доминика бродкастинг корпорейшн» ҳукумат радиоэшиттириш маҳкамаси мавжуд. Кабель телекўрсатуви ишлайди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.