Domna işlab çiqarişi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 348–349-b. — ziyouz.com
Domna işlab çiqarişi - metallurgiya korxonalarining domna sexlarida (yoki alohida domnali z-dlarda) çöyan işlab çiqariş. Hora metallurgiya i. ç. siklining asosiy böğini. D. i. ç. asosi — domna peçi. Domna peçi mahsulotlari asosan (82— 84%) qayta işlanuvçi çöyanlardan iborat. Bunday çöyanlar bessemer, tomas konvertorlarida (q. Bessemer jarayoni, Tomas jarayoni) va marten penila qayta işlanib, pölatga aylantiriladi. Quyma çöyanlar domna çöyanlarining taxm. 16% ini taşkil qiladi. Ularni qayta eritib, quymalar olinadi. Domna peçidan çiqadigan toşqol (şlak) va domna gazi ham sa-noatda işlatiladi. Toşqoldan sement, beton, öğit va kuriliş sanoatida işlatiladigan kuymalar olişda foydalaniladi.
D. i. ç.da xomaşyo sifatida temir rudasi, yoqilği va flyuslar işlatiladi. Ruda sifatida kizil, qönğir, magnit hamda şpat temir toşlari qöllaniladi. Maxsus çöyanlar oliş uçun tabi-iylegirlangan temir va marganets rudalaridan ham foydalaniladi. Eri-tişdan oldin rudalar boyitiladi (foydali minerallar zararli qöşim-çalardan tozalanadi). Yoqilği sifatida koks, flyus sifatida, asosan, ohaktoş, dolomit va marten peçidan çikadigan toşqollar işlatiladi.
Domna peçi koloşnik orqali şixta (peçga taşlanadigan materiallar — koks, aglomerat va b.) b-n töldiriladi. Şixta avval ruda maydonidagi uralarga yoki vagonlarda töğri bunkerlar estakadasiga keltiriladi. Koks va aglomerat (yiriklaştirilgan ruda) tas-mali transportyorlar yordamida koks batareyasi yoki aglomerat f-kasidan ham keltirilişi mumkin. Şixta aravaça-bunkerlardan avval tarozi-vagonlarga, söngra skiplar (öz-özidan böşaydigan aravaçalar) ga solinadi. Ikki skip çigir (lebyodka) yordamida köprikdan kötarilib, şixtani yuklaş qurilmasiga tökadi. Şixta taqsimlovçi moslamaga tuşib, kiçik konusni oçadi va tukuvçi moslamaga, söngra katta konusni oçib, peçning içiga tuşadi. Har bir şixta solinganidan söng taqsimlovçi moslama kiçik konus b-n birga 60° buriladi, natijada şixta tekis solinadi.
Havo rekuperatorlaraa 800—1160° gaça qizdirilib, maxsus nasoslar yordamida taqsimlaş quvuri va furmalar orqali peçga yuboriladi. Rekuperatorlarning soni peçning katta-kiçikligiga qarab törttagaça, furmalar esa 20 tagaça böladi.
Domna gazi quvurlar orqali gaz tozalaş kurilmalariga kelib tozalanadi. Domnaga berilgan havo furma atrofida uglerod b-n birikib, karbonat angidrid (CO2) hosil qiladi. Domna gazlarining t-rasi 1900° gaça kötariladi. CO2 yuqori t-rada qisman uglerod (II)-oksid (SO) ga aylanadi. Issiklikning şixtaga sarflanişi va reaksiya natijasida domna gazlarining t-rasi pasayib, koloşnikda 200—360° atrofida böladi. 570° dan past t-rada temir oksidlaridan ajralgan kislorod SO b-n birikib, CO2 ga aylanadi. T-ra oşganda (750—900°) temir kisloroddan juda tez ajralib, sof temir (Fe) va SO hosil böladi. Bu reaksiyalar ortiqça uglerod ta'sirida utgani uçun qaytarilgan temir uglerod b-n birikib, toza temirga qaraganda pastroq t-rada suyuklanadigan çöyan hosil böladi (toza temir 1539° da suyuklanadi). Çöyan va şlak domna peçi gorniga yiğilib, vaqt-vaqti b-n teşikdan çiqariladi. Şixta materiallari (ruda va koks) da boşqa aralaşmalar ham bölgani uçun kremniy, marganets, oltingugurt, fosfor va b. çuyan tarkibiga utadi. Ulardan ba'zilari (kremniy, marganets) foydali, ba'zilari (oltingugurt, fosfor) zararli hisoblanadi. Domna jarayoni ulçov asboblari yordamida kuzatib boriladi. Olinadigan çuyan turi va asboblarning kursatişiga qarab şixta tarkibi, havo t-rasi va miqdori özgartirib turiladi.
Q.: Bessemer jarayoni, Tomas jarayoni
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДОМНА ИШЛАБ ЧИҚАРИШИ - металлургия корхоналарининг домна цехларида (ёки алоҳида домнали з-дларда) чўян ишлаб чиқариш. Ҳора металлургия и. ч. циклининг асосий бўғини. Д. и. ч. асоси — домна печи. Домна печи маҳсулотлари асосан (82— 84%) қайта ишланувчи чўянлардан иборат. Бундай чўянлар бессемер, томас конверторларида (қ. Бессемер жараёни, Томас жараёни) ва мартен пенила қайта ишланиб, пўлатга айлантирилади. Қуйма чўянлар домна чўянларининг тахм. 16% ини ташкил қилади. Уларни қайта эритиб, қуймалар олинади. Домна печидан чиқадиган тошқол (шлак) ва домна гази ҳам са-ноатда ишлатилади. Тошқолдан цемент, бетон, ўғит ва курилиш саноатида ишлатиладиган куймалар олишда фойдаланилади.
Д. и. ч.да хомашё сифатида темир рудаси, ёқилғи ва флюслар ишлатилади. Руда сифатида кизил, қўнғир, магнит ҳамда шпат темир тошлари қўлланилади. Махсус чўянлар олиш учун таби-ийлегирланган темир ва марганец рудаларидан ҳам фойдаланилади. Эри-тишдан олдин рудалар бойитилади (фойдали минераллар зарарли қўшим-чалардан тозаланади). Ёқилғи сифатида кокс, флюс сифатида, асосан, оҳактош, доломит ва мартен печидан чикадиган тошқоллар ишлатилади.
Домна печи колошник орқали шихта (печга ташланадиган материаллар — кокс, агломерат ва б.) б-н тўлдирилади. Шихта аввал руда майдонидаги ураларга ёки вагонларда тўғри бункерлар эстакадасига келтирилади. Кокс ва агломерат (йириклаштирилган руда) тас-мали транспортёрлар ёрдамида кокс батареяси ёки агломерат ф-касидан ҳам келтирилиши мумкин. Шихта аравача-бункерлардан аввал тарози-вагонларга, сўнгра скиплар (ўз-ўзидан бўшайдиган аравачалар) га солинади. Икки скип чигир (лебёдка) ёрдамида кўприкдан кўтарилиб, шихтани юклаш қурилмасига тўкади. Шихта тақсимловчи мосламага тушиб, кичик конусни очади ва тукувчи мосламага, сўнгра катта конусни очиб, печнинг ичига тушади. Ҳар бир шихта солинганидан сўнг тақсимловчи мослама кичик конус б-н бирга 60° бурилади, натижада шихта текис солинади.
Ҳаво рекуператорлараа 800—1160° гача қиздирилиб, махсус насослар ёрдамида тақсимлаш қувури ва фурмалар орқали печга юборилади. Рекуператорларнинг сони печнинг катта-кичиклигига қараб тўрттагача, фурмалар эса 20 тагача бўлади.
Домна гази қувурлар орқали газ тозалаш курилмаларига келиб тозаланади. Домнага берилган ҳаво фурма атрофида углерод б-н бирикиб, карбонат ангидрид (СО2) ҳосил қилади. Домна газларининг т-раси 1900° гача кўтарилади. СО2 юқори т-рада қисман углерод (II)-оксид (СО) га айланади. Иссикликнинг шихтага сарфланиши ва реакция натижасида домна газларининг т-раси пасайиб, колошникда 200—360° атрофида бўлади. 570° дан паст т-рада темир оксидларидан ажралган кислород СО б-н бирикиб, СО2 га айланади. Т-ра ошганда (750—900°) темир кислороддан жуда тез ажралиб, соф темир (Fe) ва СО ҳосил бўлади. Бу реакциялар ортиқча углерод таъсирида утгани учун қайтарилган темир углерод б-н бирикиб, тоза темирга қараганда пастроқ т-рада суюкланадиган чўян ҳосил бўлади (тоза темир 1539° да суюкланади). Чўян ва шлак домна печи горнига йиғилиб, вақт-вақти б-н тешикдан чиқарилади. Шихта материаллари (руда ва кокс) да бошқа аралашмалар ҳам бўлгани учун кремний, марганец, олтингугурт, фосфор ва б. чуян таркибига утади. Улардан баъзилари (кремний, марганец) фойдали, баъзилари (олтингугурт, фосфор) зарарли ҳисобланади. Домна жараёни улчов асбоблари ёрдамида кузатиб борилади. Олинадиган чуян тури ва асбобларнинг курсатишига қараб шихта таркиби, ҳаво т-раси ва миқдори ўзгартириб турилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.