Dor
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 362-b. — ziyouz.com
Dor — 1) dorbozlar öyin körsatadigan qurilma. Maxsus yoğoç, arqon, çiğiriq, maçta, «kindik», havozadan iborat. Ikki tomonga tösin, dor markazi (örtasi)ga yoğoçdan yasalgan baland maçta örnatiladi, har ikki çekka balandligiga tekis taxta («kindik») örnatiladi, ikki tomonga çiğiriq va arğimçoq, sal pastroqqa «quloqçöp» boğlab qöyiladi, qurilma tepasiga «gumbaz» işlanadi. D. balandligi 40 m gaça bölgan va yon arqonlarni 20—30 tomoşabin beliga boğlab tortib turgan. Hozir D. bir-biriga ulangan tros («arqon»)dan tortiladi, dorbozning oyoği sirğanmasligi uçun bint yoki izolenta b-n öraladi. Hozir D. balandligi 12—15 m böladi. Ba'zida D. b-n yonma-yon simdor kuriladi; yana q. Dorbozlik; 2) osib öldirişga hukm etilgan jinoyatçilar uçun qurilgan maxsus qurilma. Oğir jazo sifatida Şarq mamlakatlarida qadimdan ma'lum; 3) yuvilgan kiyim-keçakni quritiş, uy jihozlari, kiyimlarni şamollatiş uçun tortilgan arqon; 4) kelinning uyiga kelin-kuyov sepini namoyiş qiliş uçun tortiladigan moslama.
DOR ul-BAQO (arab. — abadiy uy) — islom dinida abadiylik dunyosi, oxirat (narigi dunyo) haqidagi tuşunça. Bunga köra, u dunyoda ölim yöq, doimiy hayot hukm suradi, noz-ne'matlar zavol topmaydi, taomlar öz-özidan hazm böladi, çiqindilar bölmaydi. Qur'onda oxiratning abadiyligiga dalolat qiluvçi oyatlar bor.
DOR ul-FANO (arab. — ötkinçi uy) — islom dinida inson yaşayotgan dunyo (bu dunyo) «foniy» (ötkinçi) ekanligini bildiruvçi tuşunça. Unga köra, bu dunyo yaxşi va ezgu amallar, savob işlar qiladigan joy. D. ul-f.da dor ul-baqo uçun tayyorgarlik köriladi. Tasavvufda «fano filloh», ya'ni Alloh yölida özini foniy hisoblaş maqomi qayd etilgan. Bunda bu dunyoga befarq qaraş, dunyo lazzatlaridan voz keçiş kabi xususiyatlar közda tutiladi. Bu dunyoni D. ul-f. deb ataş 9— 10-a. larda malomatiylar tariqatida ayniqsa keng rasm bölgan.
Q.: Dorbozlik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДОР — 1) дорбозлар ўйин кўрсатадиган қурилма. Махсус ёғоч, арқон, чиғириқ, мачта, «киндик», ҳавозадан иборат. Икки томонга тўсин, дор маркази (ўртаси)га ёғочдан ясалган баланд мачта ўрнатилади, ҳар икки чекка баландлигига текис тахта («киндик») ўрнатилади, икки томонга чиғириқ ва арғимчоқ, сал пастроққа «қулоқчўп» боғлаб қўйилади, қурилма тепасига «гумбаз» ишланади. Д. баландлиги 40 м гача бўлган ва ён арқонларни 20—30 томошабин белига боғлаб тортиб турган. Ҳозир Д. бир-бирига уланган трос («арқон»)дан тортилади, дорбознинг оёғи сирғанмаслиги учун бинт ёки изолента б-н ўралади. Ҳозир Д. баландлиги 12—15 м бўлади. Баъзида Д. б-н ёнма-ён симдор курилади; яна қ. Дорбозлик; 2) осиб ўлдиришга ҳукм этилган жиноятчилар учун қурилган махсус қурилма. Оғир жазо сифатида Шарқ мамлакатларида қадимдан маълум; 3) ювилган кийим-кечакни қуритиш, уй жиҳозлари, кийимларни шамоллатиш учун тортилган арқон; 4) келиннинг уйига келин-куёв сепини намойиш қилиш учун тортиладиган мослама.
ДОР ул-БАҚО (араб. — абадий уй) — ислом динида абадийлик дунёси, охират (нариги дунё) ҳақидаги тушунча. Бунга кўра, у дунёда ўлим йўқ, доимий ҳаёт ҳукм суради, ноз-неъматлар завол топмайди, таомлар ўз-ўзидан ҳазм бўлади, чиқиндилар бўлмайди. Қуръонда охиратнинг абадийлигига далолат қилувчи оятлар бор.
ДОР ул-ФАНО (араб. — ўткинчи уй) — ислом динида инсон яшаётган дунё (бу дунё) «фоний» (ўткинчи) эканлигини билдирувчи тушунча. Унга кўра, бу дунё яхши ва эзгу амаллар, савоб ишлар қиладиган жой. Д. ул-ф.да дор ул-бақо учун тайёргарлик кўрилади. Тасаввуфда «фано филлоҳ», яъни Аллоҳ йўлида ўзини фоний ҳисоблаш мақоми қайд этилган. Бунда бу дунёга бефарқ қараш, дунё лаззатларидан воз кечиш каби хусусиятлар кўзда тутилади. Бу дунёни Д. ул-ф. деб аташ 9— 10-а. ларда маломатийлар тариқатида айниқса кенг расм бўлган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.