Dorbozlik

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 364–365-b. — ziyouz.com

Dorbozlik DORBOZLIK, dor öyin — baland dor ustida tomoşa körsatiş san'ati, sirk san'ati janri. Dor ustida har qanday noturğun holatda ham gavda muvozanatini saqlaş mahorati namoyiş etiladi. D. taxm. 2,5 ming yil muqaddam Şarqda paydo bölgan, söng butun dunyoga tarqalgan. D. dastlab past qurilgan, maşklari ham sodda bölgan. Davr ötişi b-n dor tobora balandroq qurilib, öyinlari murakkablaşa borgan. D. öyinlari avval oçiq maydonlarda, 18-a. oxiridan esa sirk sahnasida namoyiş etiladigan böldi va sirk san'atining ajralmas qismiga aylandi, yangi taraqqiyot davrini boşladi.

Özbekistonda D. qadim tarixga ega. Ba'zi manbalar Amir Temur saroyida ajoyib dor öyinlari körsatilganini tasdiqlaydi. D. Özbekistonning barça yirik şaharlarida, ayniqsa Quva, Asakada taraqqiy etgan. Ötmişda özbek dorbozlari Xitoy, Hindiston, Afğoniston, Eron, 18— 19-a.larda Rossiyada öz mahoratlarini namoyiş etganlari töğrisida ma'lumotlar bor. Özbek dorbozlari 25 — 30 m balandliqdagi ustunlarga qiya qilib tortiladigan arqon ustida langar-çöp b-n böladigan öyinlarni: yuguriş (olğa, orqaga), sakraş, oyoklarga piçoq yoki patnis boğlab, şuningdek, közni boğlab, boşga xalta yoki qozon kiyib yuriş, yakka va qöş çiğiriqda öynaş kabi turli-tuman maşqlarni bajargan. Dor öyinlari dor tagida raqqoslarning öyinlari, qiziqçilar, askiyaçilarning çiqişlari hamda an'anaviy sirk turlaridan simdor, yoğoçoyoq, nayrangbozlik, besuyak, muallaqçilik, örgatilgan ayiq, ilon, maymun, ot, eçki öyinlari b-n birga olib borilgan.

20-a.da özbek D. san'atini yangi mazmunda rivojlantirişda va an'analarni davom ettirişda Asaka darbozlari sulolasining atoqli namoyandasi Toşkanboy Egamberdiyevning xizmati juda katta (q. Toşkanboyevlar), 20-a.ning örtalaridan boşlab özbek dorbozlari repertuariga birmunça özgarişlar kiritildi. Muhofaza vositalaridan foydalaniş natijasida dor ustida yangi, murakkab öyinlar ijro etila boşladi. Yakka kişi maşqlari b-n bir qatorda 2, 3, 4 kişi ijro etadigan maşqlar körsatiladigan böldi. Jumladan, ikki dorbozning bir-birini yelkasida yoki boşida turib dordan ötişi, obkaşning ikki tomonida ötirgan dorbozlarni olib ötiş, dorda ötirgan dorboz ustidan sakrab ötiş, umbaloq oşiş, yelkasi b-n dorga tiralib, oyoqni tepaga çöziş, ikki dorboz yelkasiga örnatilgan taxta köprikça ustida tik turiş va h. k. Bu kabi murakkab öyinlar 1950—70 y.lar faoliyat körsatgan Şokirjon Toşkanboyev, Odamboy Ibrohimov, Usmonjon Nişonboyev, Ergaş va Hakimjon Parpiyevlar, Qosim Abdullayev, Jöraxöja Norxöjayev rahbarligidagi jamoalarda namoyiş etilgan. Hoz. kunda Yunusali Ğoziyev, Noibjon Hakimov, Tölqin Boltaboyev, Ahadjon Murodov, Ahadjon Nabiyev, Anvar Möydinov rahbarligidagi jamoalar D. an'analarini davom ettirib kelmoqda. D. san'atini rivojlantiriş va tarğibot qiliş maqsadida muntazam ravişda dorbozlar köriktanlovi ötkaziladi. Murod, Tohir va Behzod Toşkanboyevlar «Uç kişilik ustun» öyinini namoyiş etmoqda.

Mustaqillikdan söng özbek dorbozlari öz san'atlarini dunyoning turli mamlakatlarida namoyiş etmoqdalar. «Özbekdavlatsirk» respublika birlaşmasining Olimjon, Tohir va Murod Toşkanboyevlar rahbarligidagi «Özbekiston dorbozlari» jamoalari qad. D. an'analarini zamonaviy sirkning badiiy ifoda vositalari b-n boyitib kelmoqda.

Pölat Toşkanboyev.

Q.: Toşkanboyevlar

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ДОРБОЗЛИК, дор ўйин — баланд дор устида томоша кўрсатиш санъати, цирк санъати жанри. Дор устида ҳар қандай нотурғун ҳолатда ҳам гавда мувозанатини сақлаш маҳорати намойиш этилади. Д. тахм. 2,5 минг йил муқаддам Шарқда пайдо бўлган, сўнг бутун дунёга тарқалган. Д. дастлаб паст қурилган, машклари ҳам содда бўлган. Давр ўтиши б-н дор тобора баландроқ қурилиб, ўйинлари мураккаблаша борган. Д. ўйинлари аввал очиқ майдонларда, 18-а. охиридан эса цирк саҳнасида намойиш этиладиган бўлди ва цирк санъатининг ажралмас қисмига айланди, янги тараққиёт даврини бошлади.

Ўзбекистонда Д. қадим тарихга эга. Баъзи манбалар Амир Темур саройида ажойиб дор ўйинлари кўрсатилганини тасдиқлайди. Д. Ўзбекистоннинг барча йирик шаҳарларида, айниқса Қува, Асакада тараққий этган. Ўтмишда ўзбек дорбозлари Хитой, Ҳиндистон, Афғонистон, Эрон, 18— 19-а.ларда Россияда ўз маҳоратларини намойиш этганлари тўғрисида маълумотлар бор. Ўзбек дорбозлари 25 — 30 м баландлиқдаги устунларга қия қилиб тортиладиган арқон устида лангар-чўп б-н бўладиган ўйинларни: югуриш (олға, орқага), сакраш, оёкларга пичоқ ёки патнис боғлаб, шунингдек, кўзни боғлаб, бошга халта ёки қозон кийиб юриш, якка ва қўш чиғириқда ўйнаш каби турли-туман машқларни бажарган. Дор ўйинлари дор тагида раққосларнинг ўйинлари, қизиқчилар, аскиячиларнинг чиқишлари ҳамда анъанавий цирк турларидан симдор, ёғочоёқ, найрангбозлик, бесуяк, муаллақчилик, ўргатилган айиқ, илон, маймун, от, эчки ўйинлари б-н бирга олиб борилган.

20-а.да ўзбек Д. санъатини янги мазмунда ривожлантиришда ва анъаналарни давом эттиришда Асака дарбозлари сулоласининг атоқли намояндаси Тошканбой Эгамбердиевнинг хизмати жуда катта (қ. Тошканбоевлар), 20-а.нинг ўрталаридан бошлаб ўзбек дорбозлари репертуарига бирмунча ўзгаришлар киритилди. Муҳофаза воситаларидан фойдаланиш натижасида дор устида янги, мураккаб ўйинлар ижро этила бошлади. Якка киши машқлари б-н бир қаторда 2, 3, 4 киши ижро этадиган машқлар кўрсатиладиган бўлди. Жумладан, икки дорбознинг бир-бирини елкасида ёки бошида туриб дордан ўтиши, обкашнинг икки томонида ўтирган дорбозларни олиб ўтиш, дорда ўтирган дорбоз устидан сакраб ўтиш, умбалоқ ошиш, елкаси б-н дорга тиралиб, оёқни тепага чўзиш, икки дорбоз елкасига ўрнатилган тахта кўприкча устида тик туриш ва ҳ. к. Бу каби мураккаб ўйинлар 1950—70 й.лар фаолият кўрсатган Шокиржон Тошканбоев, Одамбой Иброҳимов, Усмонжон Нишонбоев, Эргаш ва Ҳакимжон Парпиевлар, Қосим Абдуллаев, Жўрахўжа Норхўжаев раҳбарлигидаги жамоаларда намойиш этилган. Ҳоз. кунда Юнусали Ғозиев, Ноибжон Ҳакимов, Тўлқин Болтабоев, Аҳаджон Муродов, Аҳаджон Набиев, Анвар Мўйдинов раҳбарлигидаги жамоалар Д. анъаналарини давом эттириб келмоқда. Д. санъатини ривожлантириш ва тарғибот қилиш мақсадида мунтазам равишда дорбозлар кўриктанлови ўтказилади. Мурод, Тоҳир ва Беҳзод Тошканбоевлар «Уч кишилик устун» ўйинини намойиш этмоқда.

Мустақилликдан сўнг ўзбек дорбозлари ўз санъатларини дунёнинг турли мамлакатларида намойиш этмоқдалар. «Ўзбекдавлатцирк» республика бирлашмасининг Олимжон, Тоҳир ва Мурод Тошканбоевлар раҳбарлигидаги «Ўзбекистон дорбозлари» жамоалари қад. Д. анъаналарини замонавий циркнинг бадиий ифода воситалари б-н бойитиб келмоқда.

Пўлат Тошканбоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.