Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Drama

    Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 385–386-b. — ziyouz.com

    Drama (yun. drama — harakat) — 1) badiiy adabiyotning 3 asosiy turidan biri (epos, lirika b-n bir qatorda). D. teatrte. ham taalluqli. Syujetlilik, harakatlarning ziddiyatga asoslanişi va ularning sahna, epizodlarga bölinişi, bayonning yökligi, personajlar munosabatlarining özaro sözlaşuvga asoslanişi D.ning öziga xos xususiyatidir. Ijtimoiy (konkret tarixiy va umuminsoniy) muammolarni aks ettiruvçi dramatik ziddiyatlar qaxramonlarning xatti-harakatlarida, avvalo dialog va monologlarda ifodalanadi. D. matni körişga (imo-işora, harakat), şuningdek, eşitişga möljallanadi; u sahnaviy makon, zamon va teatr texnikasi (mizanssenalar qurilişi) imkoniyatlariga ham muvofiq keladi. D. adabiy asar sifatida aktyor, rejissyor tomonidan sahnada öz talqinini topadi. D. tufayli teatr san'ati yuzaga kelgan va u kino san'ati uçun ham asos bölgan (q. Kinodramaturgiya). D. janrlari: tragediya, komediya, drama (janr sifatida) va tragikomediya. 2) Dramaturgiya janrlaridan biri. Ma'rifatparvarlik davri (Didro, Lessing)dan boşlab D. badiiy adabiyotning yetakçi janrlaridan biriga aylangan. Unda insonning ziddiyatli hayoti ifodalanadi. Tarixiy D.ga fojiaviylik xos. Özbek dramaturgiyasi 20-a. boşlarigaça oğzaki şaklda mavjud edi. 20-a. ning 1-yarmida dastlabki yozma milliy sahna asarlari yaratildi: «Padarkuş yoki öqimagan bolaning holi» (Behbudiy), «Töy» (Nusratulla Qudratulla va Hoji Mu'in), «Boy ila xizmatkor», «Köknor», «Mazluma xotin» (Hoji Mu'in), «Juvonmarg», «Ahmoq» (Abdulla Badriy), «Baxtsiz kuyov» (Abdulla Qodiriy), «Zaharli hayot», «Ilm hidoyati» (Hamza), «Pinak», «Advokatlik osonmi?» (Avloniy) va b. Bular D. janri imkoniyatlarini özida töla ifodaladi. 20—30-y. larda özbek dramaturgiyasi Ğulom Zafariy, Fitrat, Çölpon, Ziyo Said, Xurşid, Sobir Abdulla va b. dramaturglar ijodi tufayli yanada rivojlandi. 40-y.lar dramaturgiyasi 2-jahon uruşi va uruşdan keyingi davr vazifalariga muvofiq taraqqiy etdi. Zamonaviy dramatik asarlarda özbek xalqi tarixi, buyuk siymolar köproq yoritildi. H. Olimjon, Izzat Sulton, Uyğun, Şayxzoda kabilar insonparvarlik va vatanparvarlik ruhi b-n suğorilgan «Muqanna», «Jaloliddin», «Alişer Navoiy», «Mirzo Uluğbek» kabi tragediya va dramalar yaratdilar. Özbek dramaturgiyasining yetuk namunalari bu janrning eng yaxşi an'analari asosida yaratildi. D.da davr muammolari va hayotiy ziddiyatlarni içki ruhiy keçinmalar asosida ifodalaş özbek sahna asarlarining yetakçi xususiyatiga aylandi. A. Qahhorning «Şohi sözana», «Tobutdan tovuş», I. Sultonning «Imon», Uyğunning «Parvona», Ö. Umarbekovning «Qiyomat qarz» pyesalari şular jumlasidan.

    Ad.: Belinskiy V. G., Tanlangan asarlar, T., 1955; Rahmonov M., Özbek teatri tarixi (XVIII asrdan XX asr avvaligaça), T., 1968; Imomov B., Jörayev Q., Hakimova H., Özbek dramaturgiyasi tarixi, T., 1995.

    Murod Ibrohimov.

    Q.: Kinodramaturgiya

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ДРАМА (юн. drama — ҳаракат) — 1) бадиий адабиётнинг 3 асосий туридан бири (эпос, лирика б-н бир қаторда). Д. театртэ. ҳам тааллуқли. Сюжетлилик, ҳаракатларнинг зиддиятга асосланиши ва уларнинг саҳна, эпизодларга бўлиниши, баённинг йўклиги, персонажлар муносабатларининг ўзаро сўзлашувга асосланиши Д.нинг ўзига хос хусусиятидир. Ижтимоий (конкрет тарихий ва умуминсоний) муаммоларни акс эттирувчи драматик зиддиятлар қахрамонларнинг хатти-ҳаракатларида, аввало диалог ва монологларда ифодаланади. Д. матни кўришга (имо-ишора, ҳаракат), шунингдек, эшитишга мўлжалланади; у саҳнавий макон, замон ва театр техникаси (мизансценалар қурилиши) имкониятларига ҳам мувофиқ келади. Д. адабий асар сифатида актёр, режиссёр томонидан саҳнада ўз талқинини топади. Д. туфайли театр санъати юзага келган ва у кино санъати учун ҳам асос бўлган (қ. Кинодраматургия). Д. жанрлари: трагедия, комедия, драма (жанр сифатида) ва трагикомедия. 2) Драматургия жанрларидан бири. Маърифатпарварлик даври (Дидро, Лессинг)дан бошлаб Д. бадиий адабиётнинг етакчи жанрларидан бирига айланган. Унда инсоннинг зиддиятли ҳаёти ифодаланади. Тарихий Д.га фожиавийлик хос. Ўзбек драматургияси 20-а. бошларигача оғзаки шаклда мавжуд эди. 20-а. нинг 1-ярмида дастлабки ёзма миллий саҳна асарлари яратилди: «Падаркуш ёки ўқимаган боланинг ҳоли» (Беҳбудий), «Тўй» (Нусратулла Қудратулла ва Ҳожи Муъин), «Бой ила хизматкор», «Кўкнор», «Мазлума хотин» (Ҳожи Муъин), «Жувонмарг», «Аҳмоқ» (Абдулла Бадрий), «Бахтсиз куёв» (Абдулла Қодирий), «Заҳарли ҳаёт», «Илм ҳидояти» (Ҳамза), «Пинак», «Адвокатлик осонми?» (Авлоний) ва б. Булар Д. жанри имкониятларини ўзида тўла ифодалади. 20—30-й. ларда ўзбек драматургияси Ғулом Зафарий, Фитрат, Чўлпон, Зиё Саид, Хуршид, Собир Абдулла ва б. драматурглар ижоди туфайли янада ривожланди. 40-й.лар драматургияси 2-жаҳон уруши ва урушдан кейинги давр вазифаларига мувофиқ тараққий этди. Замонавий драматик асарларда ўзбек халқи тарихи, буюк сиймолар кўпроқ ёритилди. Ҳ. Олимжон, Иззат Султон, Уйғун, Шайхзода кабилар инсонпарварлик ва ватанпарварлик руҳи б-н суғорилган «Муқанна», «Жалолиддин», «Алишер Навоий», «Мирзо Улуғбек» каби трагедия ва драмалар яратдилар. Ўзбек драматургиясининг етук намуналари бу жанрнинг энг яхши анъаналари асосида яратилди. Д.да давр муаммолари ва ҳаётий зиддиятларни ички руҳий кечинмалар асосида ифодалаш ўзбек саҳна асарларининг етакчи хусусиятига айланди. А. Қаҳҳорнинг «Шоҳи сўзана», «Тобутдан товуш», И. Султоннинг «Имон», Уйғуннинг «Парвона», Ў. Умарбековнинг «Қиёмат қарз» пьесалари шулар жумласидан.

    Ад.: Белинский В. Г., Танланган асарлар, Т., 1955; Раҳмонов М., Ўзбек театри тарихи (XVIII асрдан XX аср аввалигача), Т., 1968; Имомов Б., Жўраев Қ., Ҳакимова Ҳ., Ўзбек драматургияси тарихи, Т., 1995.

    Мурод Иброҳимов.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.