Asosiy mazmunga ötiş

Nima yangi v1.6.4 · 25-oktabr

Hamma versiyalar →
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Dravid tillari

    Manba: ÖzME, Qöşimça (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 29–30-b. — ziyouz.com

    Dravid tillari - Hindiston yarim oroli va unga qöşpn hududlar-lagi tillar oilasi Asosan Hindistonning jap. ştatlarida, şunnng-dsk, Pokiston, Jan. Afgoiiston, Şarqiy Eron (braxui tili)da, qis-man Şri Lanka, Jap.- Şarqiy Osiyo mamlakatlari, Hind va Tinç okeanlar orollarida va Jan. Afrikada tarqalgan. Sözlaşuvçilarning umumiy soni 210 mln. kişidan ortiq bölib (ötgan asr oxirlari), ularning 95%i atigi 4 tilda gaplaşadi \telugu (ski andhra) tilida 75 mdn.dan, tamil tilial 65 mln.dan ortiq, malayalam tilill 40 mln.ga yaqip, kaniada (yoki kannara) tilill 35 mln.dan ortiqroq kişi|. Uşbu tillar tegişli ravişda Andhra-Pradeş, Tamilnad (Madras), Kerala, Maysur ştatlarining rasmiy gillaridir. D.t.ning boşqa til oilalari bilan genetik aloqalari aniq emas. Ingliz olimi R. Kolduell taxminiga köra, bu tillarning ural tillari bilan yaqin qarindoşligi bor.

    D.t.ning genetik taspifi töliq işlab çiqilmagan. 19-a. — 20-a. ning 1-yarmida R.Kodduell va norveg olimi S.Konovlar tasnifi buyiça D.t. 3 ta: jan., markaziy va şim. guruhlarga, hind olimi B. Krişnamurti tasni-figa köra 2 guruhga ajratilali. Rus olimi M.S.Andronov esa D.t.ni quyidagi 7 guruhga ajratadi: şim.-ğarbiy (Hindiston hududidan taşqarida tarqalgan braxui yoki bragui tili), şim.-şarqiy (gurukh. malto), markaziy (kolamy, parji. nayki, gadaba), gondvana (gondi, konda, pengo, manda, kup, kuvi), jan.-şarqiy (te-lugu), jan. garbiy (tulu, koraga, bellari) va jan. (tamil, malayalam, kan-nada, toda, kota, kodagu va b.).

    D.t. fonetik tizimida qisqa va çöziq unlidar (5 juft) farqlanadi, turli sifatlarga ega bölgan 18 undoş mavjud; söz boşi va oxirida odatda un-lilar va ba'zi undoşlargina kela oladi, söz örtasidagi noqulay tovuş qöşilmalari eliziya, assimilyatsiya kabi fonetik hodisalar, evfonik tovuş va böginlar yordamida bartaraf etiladi; fopematik urgu mavjud emas. Morfologiya sohasida suffiksal ag-glyutinatsiya ustuvorlik qiladi; asl dravidiy özaklar bir buğiplidir; morfemalar zapjirida örtaça 3—4 tadan maksimal 9—10 tagaça morfema bölişi mumkigg. Otlarda son (birlik va köplik), kslişik (turli tillarda 4—5 tadan 10—11 tagaça şaklga ega), jins (ba'zi gillarda 2 ta, ba'zilarida 3 ga) kategoriyalariga ega. Sifatlar aksar hollarda özgarmas şaklli bölib, ulardagi belgi darajalari sintaktik usulda ifodalanadi. Fe'llarda ötimli va ötimsiz, bölişli va bölişsiz şakllar farqlapadi; zamogg, mayd, şaxs va son katsgoriyalariiiggg uziga xos söz özgartiruvçi qöşimçalari bor, nisbatlar farqlanmaydi. Yorlamçi yeözlar genetik jihatdan mustaqil sözlar bilan özaro aloqadordir. Asosiy söz yasaş uyeullari suffiksatsiya va söz qöşişdir. D.t. sintaksisi ularga öxşagn qurilişga ega bölgan boşqa tillar (turkiy tillar, möğul tillari va b.) sintaksnsi bilan köplab umumiy tipologpk belgilarga ega.

    D.t.dan telugu, tamil, malayalam, kapnada va tulu tillari brahmittx jan. şakllari asosida, braxui tili esa arab grafikasi asosida yaratilgan yozuvdap foylalanadi, boşqa D.t. öz yozuviga ega emas.

    Ad.: Zo1'raf G.A., Yazmki Ipdii, pakiszapa, Seilona i Nspala, M., 1960: And-roiov M.S., Drapiliyskiye yazmki, M., 1965; Anlropov M.S., Sravpiteliaya grammatika dravidiyskix yaznkov, M., 1978.

    Abduvahob Madvaliyev.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ДРАВИД ТИЛЛАРИ - Ҳиндистон ярим ороли ва унга қўшпн ҳудудлар-лаги тиллар оиласи Асосан Ҳиндистоннинг жап. штатларида, шунннг-дск, Покистон, Жан. Афгоиистон, Шарқий Эрон (брахуи тили)да, қис-ман Шри Ланка, Жап.- Шарқий Осиё мамлакатлари, Ҳинд ва Тинч океанлар оролларида ва Жан. Африкада тарқалган. Сўзлашувчиларнинг умумий сони 210 млн. кишидан ортиқ бўлиб (ўтган аср охирлари), уларнинг 95%и атиги 4 тилда гаплашади \телугу (ски андҳра) тилида 75 мдн.дан, тамил тилиал 65 млн.дан ортиқ, малаялам тилилл 40 млн.га яқип, каниада (ёки каннара) тилилл 35 млн.дан ортиқроқ киши|. Ушбу тиллар тегишли равишда Андҳра-Прадеш, Тамилнад (Мадрас), Керала, Майсур штатларининг расмий гилларидир. Д.т.нинг бошқа тил оилалари билан генетик алоқалари аниқ эмас. Инглиз олими Р. Колдуэлл тахминига кўра, бу тилларнинг урал тиллари билан яқин қариндошлиги бор.

    Д.т.нинг генетик таспифи тўлиқ ишлаб чиқилмаган. 19-а. — 20-а. нинг 1-ярмида Р.Коддуэлл ва норвег олими С.Коновлар таснифи буйича Д.т. 3 та: жан., марказий ва шим. гуруҳларга, ҳинд олими Б. Кришнамурти тасни-фига кўра 2 гуруҳга ажратилали. Рус олими М.С.Андронов эса Д.т.ни қуйидаги 7 гуруҳга ажратади: шим.-ғарбий (Ҳиндистон ҳудудидан ташқарида тарқалган брахуи ёки брагуи тили), шим.-шарқий (гурукҳ. малто), марказий (коламй, паржи. найки, гадаба), гондвана (гонди, конда, пенго, манда, куп, куви), жан.-шарқий (те-лугу), жан. гарбий (тулу, корага, беллари) ва жан. (тамил, малаялам, кан-нада, тода, кота, кодагу ва б.).

    Д.т. фонетик тизимида қисқа ва чўзиқ унлидар (5 жуфт) фарқланади, турли сифатларга эга бўлган 18 ундош мавжуд; сўз боши ва охирида одатда ун-лилар ва баъзи ундошларгина кела олади, сўз ўртасидаги ноқулай товуш қўшилмалари элизия, ассимиляция каби фонетик ҳодисалар, эвфоник товуш ва бўгинлар ёрдамида бартараф этилади; фопематик ургу мавжуд эмас. Морфология соҳасида суффиксал аг-глютинация устуворлик қилади; асл дравидий ўзаклар бир буғиплидир; морфемалар запжирида ўртача 3—4 тадан максимал 9—10 тагача морфема бўлиши мумкигг. Отларда сон (бирлик ва кўплик), кслишик (турли тилларда 4—5 тадан 10—11 тагача шаклга эга), жинс (баъзи гилларда 2 та, баъзиларида 3 га) категорияларига эга. Сифатлар аксар ҳолларда ўзгармас шаклли бўлиб, улардаги белги даражалари синтактик усулда ифодаланади. Феълларда ўтимли ва ўтимсиз, бўлишли ва бўлишсиз шакллар фарқлапади; замогг, майд, шахс ва сон катсгориялариииггг узига хос сўз ўзгартирувчи қўшимчалари бор, нисбатлар фарқланмайди. Ёрламчи еўзлар генетик жиҳатдан мустақил сўзлар билан ўзаро алоқадордир. Асосий сўз ясаш уеуллари суффиксация ва сўз қўшишдир. Д.т. синтаксиси уларга ўхшагн қурилишга эга бўлган бошқа тиллар (туркий тиллар, мўғул тиллари ва б.) синтакснси билан кўплаб умумий типологпк белгиларга эга.

    Д.т.дан телугу, тамил, малаялам, капнада ва тулу тиллари браҳмиттх жан. шакллари асосида, брахуи тили эса араб графикаси асосида яратилган ёзувдап фойлаланади, бошқа Д.т. ўз ёзувига эга эмас.

    Ад.: Зо1’раф Г.А., Язмки Ипдии, пакисзапа, Цеилона и Нспала, М., 1960: Анд-роиов М.С., Драпилийские язмки, М., 1965; Анлропов М.С., Сравпительиая грамматика дравидийских язнков, М., 1978.

    Абдуваҳоб Мадвалиев.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.