Dunganlar

Dunganlar (özlarini laoxueyxuey yoki çjunyuanjin deb ataydilar) — Markaziy Osiyoda yaşaydigan xalq. Umumiy soni 70 ming kişi atrofida (1990-y. lar örtalari). Qozoğiston, Qirğiziston, qisman Özbekistonda yaşaydi. Dungan tilida gaplaşadi. D. Xitoydagi xuey xalqi b-n etnogenetik jihatdan birdir. D. rus grafikasiga asoslangan öz yozuviga ega. Islomning sunna va şia mazhablariga e'tiqod qilişadi. D. ajdodlarining kelib çiqişi fanda hali uzil-kesil hal qilingan emas. Ba'zi olimlar D. arablar b-n aralaşgan xitoylar, ba'zilar esa Xitoyga kelib örnaşib qolgan fors, turk qabilalari deb hisoblaydi. «Dungan» nomi Sinszyan viloyatida 18-a.da paydo bölib, Xitoyning içki viloyatlaridan köçib kelib, ötroklaşib qolgan harbiy xizmatçilar, savdogarlar, xunarmandlar va b.ni ifodalagan (ba'zan «Dungan»ning etimologiyasini tun gan — hammasi Gan-sudan» yoki dvun yanjin — «Xitoyda yaşovçilar» deb talqin etadilar). Xitoyning Gansu, Şensi, Lanjou va b. viloyatlarida yaşaganlar. 1861—78 y.larda Xitoyning şim.-ğarbida Sin sulolasi zulmiga qarşi dehqonlar qözğoloni bölib ötdi. Qözğolonda D. va b. xalqlarning kambağal tabaqasi asosiy kuç edi (q. Taypin qözğoloni). Qözğolon yengildi, natijada 1877—78, 1881—84 y.larda D. töda-töda bölib Qozoğiston va Qirğiziston yerlariga qoçib öta boşladi va şu yerlarda örnaşib qoldi. 20-a. boşlarida D. xalq bölib şakllandi, tili, madaniyati, adabiyoti va öz matbuotiga ega böldi. D. asosan, deqqonçilik (buğdoy, şoli, jöxori, qand lavlagi, tamaki va b.), boğdorçilik, hunarmandçilik b-n şuğullanadi.