Duradgorlik

Duradgorlik — yoğoçsozlik hunari; kasb-hunar turi. D. uysozlik, asbobsozlik, aravasozlik, qayiqsozlik, javonsozlik, eşiksozlik, beşiksozlik, egarsozlik, elaksozlik, sandiqsozlik, panjarasozlik singari juda köp tarmoklardan iborat. D. b-n şuğullanuvçilar xalq orasida usta, duradgor, durezgar, najjor, eşiksoz, aravasoz, elaksoz kabi nomlar b-n ataladi. D. tarmoklarining hammasi uçun umumiy bölgan iş jarayoni — yoğoç qirqiş, tiliş, yöniş, randalaş, parmalaş va h. k. Şu tufayli D. ustalari işlatadigan asboblar (q. Duradgorlik asboblari), xom aşyolar (tut, yonğoq, jiyda, çinor, qayrağoç, tol, terak, eman, qarağay, arğuvon, olça, olma, örik, nok va b. daraxt taxtalari, ğölalari, yelim, temir mix, yoğoç mix va h. k.) ham deyarli bir xil.

D. hunarmandlikning eng qad. turlaridan. Jamiyat taraqqiyoti jarayonida inson uçun zarur har xil buyumlar D. ustalari yetişib çiqişini taqozo etgan. Ibtidoiy jamiyatda ovçilik, baliq ovlaş, ösimlik ildizlarini kavlab oliş kabi jarayonlarda toş asboblar qatori D.ning ibtidoiy buyumlari ham qöllanilgan. Toş davriga oid topilmalar orasida toş qurollarning yoğoç soplari, yoğoç qurollar (tayoq, yoy, nayza) va h. k. uçraydi. Temir va jez davri yodgorliklari D. kasbining ança murakkablaşganini, D. buyumlarining xili köpayganini körsatadi. Kişilarning ğorlardan çiqib uylar (çayla, çordoq, yertöla, paxsa uy va b.) qura boşlaşi, çorvaçilik va dehqonçilik urf bölişi [mol qöralar quriş, omoç, ğaltakarava, ariq qaziladigan buyumlar va suv çiqariş vositalari (çiğir, tarnoye) yasaş, mehnat qurollari (belkurak, bolta, ketmon, öroq, piçoq) uçun soplar işlaş] D.ning turli tarmoqlariga oid dastlabki na-munalar vujudga kelişiga sabab böldi. Suv böyida yaşaydigan aholi orasida baliq ovlaş va aloqa vositalari (ov asboblari, sollar, qayiqlar) paydo böldi. Şu tarzda D. hunarmandlikning muhim qismiga aylandi, mustaqil kasb sifatida ajralib çiqdi. Jamiyat taraqqiyotining keyingi davrlarida D. tarmoqlarining har biri mustaqil rivojlandi va murakkablaşa bordi. Mas, eng qadimgi yuk taşuv vositalaridan biri bölgan ğaltakarava örnini arava egalladi (ot, eşak, tuya, hökiz kabi hayvonlar qölga örgatilgaç) va D.ning aravasozlik (egarsozlik ham şuning içida) tarmoği rivojlandi. Uysozlikning dastlabki körinişlari (çayla, çordoq, yertöla kabilar quriş) taraqqiy etib, paxsa, toş, ğişt, yoğoç uylar qurila boşlaşi b-n bu tarmoq içida yangi-yangi kasblar (eşiksozlik, derazasozlik, panjarasozlik, javonsozlik va b.) yuzaga kela boşladi. Uysoz duradgorlar asosan uyning sinç, ustun, xari, tösin, vassa, şarafa kabi qismlarini yasab, ularni joy-joyiga qöyganlar. Eşiksoz, derazasoz va panjarasozlar uy uçun maxsus eşik, deraza, panjara, darvo-za va h. k. tayyorlaganlar. Sandiqsoz, beşiksoz duradgorlar uy içi jihozlari yasaşga mutaxassislaşa bordi. Köp hollarda duradgorlar birvarakayiga D.ning bir neça tarmoği böyiça ham işlayverganlar (mas, javonsoz usta sandiq ham, deraza ham yasayvergan). Uysoz duradgorlar safiga keyinçalik polsoz, şiftsoz duradgorlar qöşildi. Uy-rözğor buyumlarini yasaydigan duradgorlar bora-bora D.ning maxsus tarmoğini taşkil etdi. D.ning bir neça ming yillik taraqqiyoti uning ba'zi tarmoklarining san'at darajasiga ösib çiqişini ta'minladi. Asbobsozlik, yoğoç öymakorligi, panjarasozlik, sandiqsozlik kasbida işlovçi

D. ustalar bu tarmoqlarning yetuk san'at namunalarini yaratdilar. Musiqa asboblari (dutor, setor, çortor, tanbur, ğijjak, çang, doyra, nay, surnay va h. k.) yasovçi D. kasblari paydo böldi. D. tarixida Xitoy yoğoç pardozlaş (sayqal, jilo beriş, böyaş, loklaş) san'ati, Yevropa kemasozligi, özbek öymakorligi va h. k. maşhur. Özbekiston hududida qadimda qurilgan masjid va madrasalarning eşiklari öymakor naqşlar b-n bezatilgan. Samarqand, Buxoro, Köhna Urganç, Xiva, Panjikent va b. şaharlardagi 9—12-a.larga oid köhna yodgorliklarda işlatilgan yoğoç materiallardan D. me'morlikning ajralmas qismi bölganligini köriş mumkin. Bu davrga oid öymakorlik va asbobsozlik buyumlari turli-tuman gul va islimiy naqşlar, Qur'on oyatlari va şe'riy misralar b-n bezatilgan. 14—15-a.larga oid me'moriy yodgorliklarida (ayniqsa Amir Temur davrida qurilgan bino va inşootlarda) D. tarmoklarining yanada mukammallaşgani körinadi. D. uslublarida yogoçlarni yöniş, ularga işlov berişda, muayyan kompozitsiya asosida ularni birlaştirişda, detallarning aniq, ixçam va sillikligida davr ruhi aks etdi. 19-asrning örtalarigaça özbek ustalari an'anaviy D.ni davom ettirdilar, uning ba'zi tarmoqlarini şakllan-tirdilar. 19-a. oxiri va 20-a. boşlaridan özbek duradgorligi Yevropa va rus D. elementlari b-n boyidi. D. mahsu-lotlarining yangi — yevropaça nusxa va turlari paydo böldi. Sobiq Ittifoq davrida D.ning özbek xalqiga xos an'anaviy tarmoklari (aravasozlik, be-şiksozlik, egarsozlik va b.) örniga mebel (stol, stul, şkaf, divan, pianino va b.) yasaş avj oldi, uysozlik, dastgohsozlik, xöjalik jihozlari yasaş kabi tarmoklar rivojlandi. Özbekiston mustaqillikka erişgaç, özbek xalqining an'anaviy D. uslublari qayta tiklanib, qadimiy D. uslublari yangidan rivojlanmoqda. D.da Özbekistondagi har viloyatning öziga xos an'analari va uslublari qayta tiklanmoqda.