Dyuker
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 427–428-b. — ziyouz.com
Dyuker (nem. Duker), qaynama — kanal suvini daryo yoki boşqa kanal özani, çuqur vodiy, yöl va ş.k. tösiqlar b-n kesişgan joydan ötkaziş uçun yotqiziladigan quvur şaklidagi bosimli suv ötkazgiç. Kanaldagi suv satx,i kesib ötiladigan tösiq sathiga yaqin bölgan va akveduk orqali suvni ötkaziş mumkin bölmagan hollarda qöllaniladi.
D. beton, temir-beton, pölat, yoğoçdan qilingan bölişi mumkin. Material suv bosimi kuçiga qarab tanla-nadi. Bosim 30—50 m bölganda betondan, 50—100 m bölganda oldindan kuçlantirilgan temir-betondan, 100 m va undan ortiq bölgan hollarda va bosimi past bölsada, daryo özani ostidan ötkazilsa, metalldan quriladi. Yogoç D. uzoq çidamasligi uçun kamdan-kam qöllaniladi.
D. konstruksiyasi böyiça bir quvurli yoki köp quvurli; şakli (köndalang kesimi) töğri burçakli yoki aylana böladi. D. uzunligi kesib ötiladigan joyning katta-kiçikligiga qarab bir neça ön m dan bir neça km gaça bölişi mumkin. D. daryo va kanal ostidan ötkazilganda maxsus öyilgan çuqurlikka yotqizilib, 1 m dan kam bölmagan qalinlikda tuproq b-n kömiladi. D. suvsiz soyliklarni kesib ötganda kömilmay, oçiq qoldiriladi. Kanal D. boşi va qaynama uçastkasi b-n ravon birlaştiriladi. Kuvurning loyqa bosişiga yöl qöymaslik uçun D.da köpinça oqim tezligi 1,5—4,0 m/s oraliğida qabul qilinadi. Oqiziqlar çökib töplanişini bartaraf qiliş maqsadida qum uşlagiç va balçiq tösgiç quduqlar quriladi. D. boşida çöp-xaslarni uşlab qoladigan panjara örnatiladi. D.ning suv ötkaziş quvvati muayyan material (yoğoç, temir-beton, metall)dan yasalgan bosimli quvurlar kabi maxsus gidravlik hisoblaş yöli b-n aniqlanadi.
D. konstruksiyasi ekspluatatsiya qiliş davrida inşootni muntazam kuzatib turiş, tuzatiş va tozalaşni; quvurlar ulangan va D. boşi kanal b-n tutaştirilgan çoklardan suv sizmasligini; kanal tozalanayotgan yoki suv boğlanmagan davrlarda uni suvdan böşatişni ta'minlaşi lozim.
Ad.: Gidrotexniçeskiye soorujeniya: [Uçeb. posobiye], Pod red. N. P. Rozanova, M., 1985; Husanxöjayev 3. H., Gidrotexnika inşootlari, T., 1968.
Maşarif Boqiyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДЮКЕР (нем. Duker), қайнама — канал сувини дарё ёки бошқа канал ўзани, чуқур водий, йўл ва ш.к. тўсиқлар б-н кесишган жойдан ўтказиш учун ётқизиладиган қувур шаклидаги босимли сув ўтказгич. Каналдаги сув сатх,и кесиб ўтиладиган тўсиқ сатҳига яқин бўлган ва акведук орқали сувни ўтказиш мумкин бўлмаган ҳолларда қўлланилади.
Д. бетон, темир-бетон, пўлат, ёғочдан қилинган бўлиши мумкин. Материал сув босими кучига қараб танла-нади. Босим 30—50 м бўлганда бетондан, 50—100 м бўлганда олдиндан кучлантирилган темир-бетондан, 100 м ва ундан ортиқ бўлган ҳолларда ва босими паст бўлсада, дарё ўзани остидан ўтказилса, металлдан қурилади. Ёгоч Д. узоқ чидамаслиги учун камдан-кам қўлланилади.
Д. конструкцияси бўйича бир қувурли ёки кўп қувурли; шакли (кўндаланг кесими) тўғри бурчакли ёки айлана бўлади. Д. узунлиги кесиб ўтиладиган жойнинг катта-кичиклигига қараб бир неча ўн м дан бир неча км гача бўлиши мумкин. Д. дарё ва канал остидан ўтказилганда махсус ўйилган чуқурликка ётқизилиб, 1 м дан кам бўлмаган қалинликда тупроқ б-н кўмилади. Д. сувсиз сойликларни кесиб ўтганда кўмилмай, очиқ қолдирилади. Канал Д. боши ва қайнама участкаси б-н равон бирлаштирилади. Кувурнинг лойқа босишига йўл қўймаслик учун Д.да кўпинча оқим тезлиги 1,5—4,0 м/с оралиғида қабул қилинади. Оқизиқлар чўкиб тўпланишини бартараф қилиш мақсадида қум ушлагич ва балчиқ тўсгич қудуқлар қурилади. Д. бошида чўп-хасларни ушлаб қоладиган панжара ўрнатилади. Д.нинг сув ўтказиш қуввати муайян материал (ёғоч, темир-бетон, металл)дан ясалган босимли қувурлар каби махсус гидравлик ҳисоблаш йўли б-н аниқланади.
Д. конструкцияси эксплуатация қилиш даврида иншоотни мунтазам кузатиб туриш, тузатиш ва тозалашни; қувурлар уланган ва Д. боши канал б-н туташтирилган чоклардан сув сизмаслигини; канал тозаланаётган ёки сув боғланмаган даврларда уни сувдан бўшатишни таъминлаши лозим.
Ад.: Гидротехнические сооружения: [Учеб. пособие], Под ред. Н. П. Розанова, М., 1985; Ҳусанхўжаев 3. Ҳ., Гидротехника иншоотлари, Т., 1968.
Машариф Боқиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.