Efeslik Geraklit
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 225–226-b. — ziyouz.com
Geraklit Efeslik (Herakleitos Ephesios) (mil. av. taxm. 544—483) — yunon faylasufi, Ioniya faylasuflaridan biri. Oliy aristokratlar oilasida tuğilgan. Falsafa tarixida birinçi bölib obyektiv dialektika tamoyillarini körsatib bergan. Uning dunyoqaraşiga Şarq falsafasi, xususan zarduştiylik falsafasi jiddiy ta'sir körsatgan. G.ning asarlarida zarduştiylik, «Avesto»aa bayon etilgan ğoyalarga, qad. hind upanişadlariga oid lavhalar uçraydi. G.ning «Tabiat haqida» asaridan bizgaça 130 parça (fragment) yetib kelgan. U bu kitobni juda murakkab tilda, ilmning mağzini çaqa oladigan, farosatli va dono kitobxonlarga möljallab yozganligini aytadi. G. olamni töxtovsiz alangalanib va sönib turuvçi olovdan iborat deb bildi. Uning fikriça, hamma narsalar olovdan paydo bölgan va hamma narsa olovga aylanadi. G. olovni olamning asosida yotuvçi birlamçi element, jonli va aqlli kuç deb hisoblaydi, boşqa narsalar esa olovning turli şakllariga aylangan körinişlaridir. Barça narsalar olovning quyuqlaşuvi va siyraklaşuvi oqibatida vujudga keladi. G. dunyodagi hamma narsa abadiy harakat jarayonida, hamma narsa tabiat qonuniyati — «logos»ga böysunib, oqib, özgarib turadi, deydi (mas, «ayni bir daryoga 2 marta tuşib bölmaydi», «biz körib turgan har kungi Quyoş yangi Quyoş», «biz özimiz ham har bir lahzada yangilanamiz»). G.ning eng muhim falsafiy ğoyasi — qarama-qarşiliklarning kuraşi va uyğunligidir. Uning fikriça, özgarişlar qarama-qarşi kuçlarning ta'siri natijasidir, qaramaqarşiliklar abadiy kuraşda, hamma narsa kuraş va zaruriyat oqibatida vujudga keladi. G. ta'kidlaşiça, uruş — hamma narsaning otasi va podşosidir; u ayrimlarga xudolar, boşqalarga odamlar sifatida namoyon böladi, ayrimlarni u qulga aylantiradi, ayrimlarni esa qullikdan ozod qiladi. G. fikriça, olamni bilişning asosida sezgilar yotadi. Faqat tafakkurgina donolikka olib boradi. Sezgilar b-n idrok etiladigan har qanday mohiyat aqldan yaşirina olmaydi. U olamdagi röy beruvçi jarayonlarning içki mohiyatini stixiyali dialektika vositasida çuqur tahlil etib bera oddi. G. ta'limoti yunon falsafiy tafakkuriga katta ta'sir körsatdi. Bu ta'limotni stoiklar qabul qilib oldilar va ular orqali xristianlik va ğarb falsafasiga tarqaldi. Yangi davrda asosan Gegel, Şleyermaxer, Lassal, Nitsşe rivojlantirdilar. Baxtiyor Törayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕРАКЛИТ Эфеслик (Herakleitos Ephesios) (мил. ав. тахм. 544—483) — юнон файласуфи, Иония файласуфларидан бири. Олий аристократлар оиласида туғилган. Фалсафа тарихида биринчи бўлиб объектив диалектика тамойилларини кўрсатиб берган. Унинг дунёқарашига Шарқ фалсафаси, хусусан зардуштийлик фалсафаси жиддий таъсир кўрсатган. Г.нинг асарларида зардуштийлик, «Авесто»аа баён этилган ғояларга, қад. ҳинд упанишадларига оид лавҳалар учрайди. Г.нинг «Табиат ҳақида» асаридан бизгача 130 парча (фрагмент) етиб келган. У бу китобни жуда мураккаб тилда, илмнинг мағзини чақа оладиган, фаросатли ва доно китобхонларга мўлжаллаб ёзганлигини айтади. Г. оламни тўхтовсиз алангаланиб ва сўниб турувчи оловдан иборат деб билди. Унинг фикрича, ҳамма нарсалар оловдан пайдо бўлган ва ҳамма нарса оловга айланади. Г. оловни оламнинг асосида ётувчи бирламчи элемент, жонли ва ақлли куч деб ҳисоблайди, бошқа нарсалар эса оловнинг турли шаклларига айланган кўринишларидир. Барча нарсалар оловнинг қуюқлашуви ва сийраклашуви оқибатида вужудга келади. Г. дунёдаги ҳамма нарса абадий ҳаракат жараёнида, ҳамма нарса табиат қонунияти — «логос»га бўйсуниб, оқиб, ўзгариб туради, дейди (мас, «айни бир дарёга 2 марта тушиб бўлмайди», «биз кўриб турган ҳар кунги Қуёш янги Қуёш», «биз ўзимиз ҳам ҳар бир лаҳзада янгиланамиз»). Г.нинг энг муҳим фалсафий ғояси — қарама-қаршиликларнинг кураши ва уйғунлигидир. Унинг фикрича, ўзгаришлар қарама-қарши кучларнинг таъсири натижасидир, қарамақаршиликлар абадий курашда, ҳамма нарса кураш ва зарурият оқибатида вужудга келади. Г. таъкидлашича, уруш — ҳамма нарсанинг отаси ва подшосидир; у айримларга худолар, бошқаларга одамлар сифатида намоён бўлади, айримларни у қулга айлантиради, айримларни эса қулликдан озод қилади. Г. фикрича, оламни билишнинг асосида сезгилар ётади. Фақат тафаккургина доноликка олиб боради. Сезгилар б-н идрок этиладиган ҳар қандай моҳият ақлдан яширина олмайди. У оламдаги рўй берувчи жараёнларнинг ички моҳиятини стихияли диалектика воситасида чуқур таҳлил этиб бера одди. Г. таълимоти юнон фалсафий тафаккурига катта таъсир кўрсатди. Бу таълимотни стоиклар қабул қилиб олдилар ва улар орқали христианлик ва ғарб фалсафасига тарқалди. Янги даврда асосан Гегель, Шлейермахер, Лассаль, Ницше ривожлантирдилар. Бахтиёр Тўраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.