Geraklit

Geraklit Efeslik (yunonça Herakleitos; taxminan miloddan avvalgi 544 — 483) — Sokratgaça davr yunon faylasufi, Ioniya maktabi vakillaridan biri. Rusça Vikipediya uni dialektikaning ilk tarixiy şaklini yaratgan mutafakkir deb ataydi. Uning olamning töxtovsiz özgarişi va qarama-qarşiliklar birligi haqidagi ğoyalari keyingi falsafaga katta ta'sir körsatgan.12

Geraklitning hayoti haqida işonçli ma'lumot kam. Inglizça Vikipediyaga köra, u Kiçik Osiyoning ğarbiy sohilidagi Efes şahridan bölgan; bu şahar öşa davrda Ahamoniylar davlati ta'sirida edi. ÖzME'ga köra, Geraklit oliy aristokratlar oilasida tuğilgan. Antik muallif Diogen Laertiy yozişiça, u meros qilib olgan «podşo» unvonidan ukasi foydasiga voz keçgan; inglizça Vikipediya bu rivoyat heç bölmasa uning zodagonlar oilasidan çiqqanini körsatişi mumkinligini qayd etadi. Geraklit özini heç kimdan dars olmagan deb hisoblagan, Gomer, Gesiod, Pifagor kabi nufuzli siymolarni tanqid qilgan va jamiyatdan çetda yaşagan.

Tuşunilişi qiyin, timsollarga boy uslubi uçun uni qadimdayoq «Qoronğu» yoki «Mubham» deb ataşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, xalq orasida u «yiğlayotgan faylasuf» nomini olgan va «kulayotgan faylasuf» Demokritga qarşi qöyilgan.

ÖzME'ga köra, Geraklitning «Tabiat haqida» asaridan bizgaça 130 ga yaqin parça yetib kelgan. Rusça Vikipediyaga köra, Diogen Laertiy bu kitobni «Tabiat haqida», «Davlat haqida» va «Xudo haqida» degan uç qismdan iborat bölgan deb yozadi. ÖzME qayd etişiça, faylasufning özi asarni oddiy öquvçiga emas, ilm mohiyatini anglay oladigan zukko kitobxonlarga möljallaganini aytgan.

Geraklit olamning asosini olov deb bilgan. ÖzME'ga köra, uning fikriça, olam abadiy alangalanib va sönib turuvçi olovdan iborat: barça narsa olovdan paydo böladi va yana olovga qaytadi, boşqa moddalar esa olovning quyuqlaşişi yoki siyraklaşişi natijasida hosil bölgan körinişlardir. Inglizça Vikipediyaga köra, bu bilan Geraklit birlamçi asosni suv deb bilgan Fales, «çeksizlik»ni ilgari surgan Anaksimandr va havoni asos deb hisoblagan Anaksimen an'anasini davom ettirgan.

Uning falsafasining markazida özgariş ğoyasi turadi. Geraklitga köra, dunyodagi hamma narsa harakatda, oqimda va özgarişda bölib, bu jarayon «logos» deb atalgan umumiy qonuniyatga böysunadi. Unga nisbat beriladigan «hamma narsa oqadi» iborasi va «bir daryoga ikki marta tuşib bölmaydi» degan fikri maşhur. ÖzME bu qatorga «har kungi Quyoş yangi Quyoşdir» degan fikrni ham qöşadi.

Geraklitning eng muhim ğoyalaridan biri — qarama-qarşiliklarning kuraşi va birligi. Uning nazariça, har qanday özgariş bir-biriga zid kuçlar töqnaşuvi natijasida yuz beradi, uyğunlik esa aynan şu kuraş içida tuğiladi. ÖzME'ga köra, Geraklit kuraşni «hamma narsaning otasi va podşosi» deb atagan. Bilişda u sezgilarni boşlanğiç nuqta deb hisoblagan, ammo haqiqiy donolikka faqat tafakkur olib boradi, degan fikrda bölgan.

ÖzME Geraklit qaraşlarida Şarq, xususan, zarduştiylik falsafasi va «Avesto» ğoyalari, şuningdek, qadimgi hind upanişadlarining ta'siri sezilişini ta'kidlaydi.

Geraklit ta'limoti yunon falsafiy tafakkuriga katta ta'sir körsatgan. ÖzME'ga köra, uning ğoyalarini stoiklar qabul qilgan va ular orqali xristian va Ğarb falsafasiga kirib borgan. Yangi davrda Gegel, Şleyermaxer, Lassal va Nitsşe uning qaraşlarini rivojlantirgan. Inglizça Vikipediya bu röyxatga Platon, Aristotel va Martin Xaydeggerni ham qöşadi va Geraklitning doimiy özgariş haqidagi ğoyasi «barqaror borliq»ni ilgari surgan Parmenid qaraşlariga qarama-qarşi qöyilişini qayd etadi.