Effektorlar

Effektorlar (lot. — yaratuvçi, ijod qiluvçi) — 1) fiziologiyada faoliyati refleks bilan boğliq bölgan ijroçi organ; organizmning qözğatuvçiga nisbatan javob reaksiyasini ta'minlaydi. E.ga muskullar, bezlar, buyrak, elektr va boşqalar organlar kiradi. Odatda, refleks polieffektor xususiyatga ega bölib, uning amalga oşirilişida birdaniga bir neça xil E. qatnaşadi. Bu hol refleksning tavsifi va uning biologik mohiyati bilan boğliq (mas, jismoniy mehnat qilinganida — muskullar, yurak, qon tomirlari, içki sekretsiya bezlari va boşqalar organlar faollaşadi). E. işini refleksning nerv markazlari boşqaradi. Ontogenez va filogenezda markaziy boşqariliş mexanizmi ham takomillaşib boradi; 2) biokimyoda — moddalar almaşinuvining fermentlarga ta'sir körsatadigan va ular faoliyatini kuçaytiradigan yoki kamaytiradigan mahsulotlari; 3) genetikada — repressor bilan birikib, uning operatorga ta'sirini boşqaradigan quyi molekulali moddalar. Agar E. repressorga birikkanida repressorning operatorga ta'siri töxtab, operator transkripsiyasi davom etadigan bölsa, uni induktor deb ataladi. Agar E. faol bölmagan repressorga birikib, uni operatorga ta'sir körsatadigan va operator transkripsiyasini töxtadigan faol şaklga ötkazsa, unga korepressor deyiladi (yana q. Repressor).