Effuziv toğ jinslari
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 266-b. — ziyouz.com
Effuziv toğ jinslari — yer yuzasida yoki Yer pösti qatlamining yuqori qismida lavaning sovişi mobaynida hosil bölgan magmatik toğ jinslari; ularning ma'lum bir qismi suv osti vulkanlari otilib çiqqanda vujudga keladi. Lavaning tez qotişiga sabab böluvçi tarkibidagi vulkan şişasining mavjudligi, öziga xos porfirli strukturaga egaligi E.t.j.ning xarakterli xususiyatlaridandir. E.t.j.ning tarkibi keng kölamda özgarib turadi. Eng köp tarqalganlari bazalt, andezit va ular oraliğidagi jinslar; kamroq uçraydiganlari datsit va liparitlar bölib, işqorli va ultraasoslilari yanada kamroq uçraydi. Asosiy minerallari: plagioklaz, K—№ dala şpati, ortopiroksen, klinopiroksen, amfibol, biotit va kvars. Aksessor minerallari: ortit, ksenotim, sirkon, apatit, ilmenit va magnetit. E.t.j. paydo böliş şaroitlariga köra, 3 yirik guruhga — piroklastik jinslar, lava jinslari va ekstruziv jinslarga bölinadi. E.t.j. Oyda ham topilgan.
E.t.j. intruziv toğ jinslarining aksi hisoblanadi (q. Magmatik toğ jinslari). Ular Özbekistonda keng tarqalgan bölib, tokembriy va paleozoy yotqiziqlarida uçraydi. E.t.j. bilan bir qança qazilma boyliklar konlari boğliq.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭФФУЗИВ ТОҒ ЖИНСЛАРИ — ер юзасида ёки Ер пўсти қатламининг юқори қисмида лаванинг совиши мобайнида ҳосил бўлган магматик тоғ жинслари; уларнинг маълум бир қисми сув ости вулканлари отилиб чиққанда вужудга келади. Лаванинг тез қотишига сабаб бўлувчи таркибидаги вулкан шишасининг мавжудлиги, ўзига хос порфирли структурага эгалиги Э.т.ж.нинг характерли хусусиятларидандир. Э.т.ж.нинг таркиби кенг кўламда ўзгариб туради. Энг кўп тарқалганлари базальт, андезит ва улар оралиғидаги жинслар; камроқ учрайдиганлари дацит ва липаритлар бўлиб, ишқорли ва ультраасослилари янада камроқ учрайди. Асосий минераллари: плагиоклаз, К—№ дала шпати, ортопироксен, клинопироксен, амфибол, биотит ва кварц. Акцессор минераллари: ортит, ксенотим, циркон, апатит, ильменит ва магнетит. Э.т.ж. пайдо бўлиш шароитларига кўра, 3 йирик гуруҳга — пирокластик жинслар, лава жинслари ва экструзив жинсларга бўлинади. Э.т.ж. Ойда ҳам топилган.
Э.т.ж. интрузив тоғ жинсларининг акси ҳисобланади (қ. Магматик тоғ жинслари). Улар Ўзбекистонда кенг тарқалган бўлиб, токембрий ва палеозой ётқизиқларида учрайди. Э.т.ж. билан бир қанча қазилма бойликлар конлари боғлиқ.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.