Efiopiya
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 257–262-b. — ziyouz.com
Efiopiya EFIOPIYA, Efiopiya Federativ Demokratik Respublikasi, Habaşiston — Şim.Şarqiy Afrikadagi davlat. Mayd. 1222 ming km2. Aholisi 67,6 mln. kişi (2002). Poytaxti — AddisAbeba şahri Ma'muriy jihatdan 9 ştatga bölinadi.
Davlat tuzumi. E. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1995 yil 22 avg. da qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident (2001 yildan Girma Volde-Giorgis), u parlament tomonidan 6 yil muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Xalq vakillari kengaşi (parlamentning quyi palatasi), ijroçi hokimiyatni Boş vazir va hukumat amalga oşiradi. Parlament — Federal majlis 2 palata: Federatsiya kengaşi (yuqori palata) va Xalq vakillari kengaşi (quyi palata)dan iborat.
Tabiati. E. hududining aksari qismi subekvatorial mintaqada bölib, katta qismini Efiopiya toğligi (bal. 2000—3000 m) egallaydi (eng baland joyi 4623 m, RasDaşen toği). Mamlakat jan.şarqidagi çuqur graben EfiopiyaSomali platosi (bal. 1500 m gaça) ni toğlikdan ajratib turadi. Şim. şarqda Afar botiği (botiqdagi Assal kölining sathi dengiz sathidan 116 m past) bor. E.da oltin, platina, mis, nikel, marganets rudalari, tabiiy gaz, kaliy guzi va boşqalar bor. Iqlimi şim. va şarqida tropik çöl va çala çöl iqlim, qolgan qismida subekvatorial iqlim. Örtaça oylik t-ra 13° — 19° (AddisAbeba). Örtaça yillik yoğin 150—160 dan 1500—1800 mm gaça (ayrim joylarda 50 mm dan kam). Asosiy daryolari: Kök Nil, VebiŞebeli. Bir qança köl bor; eng yirigi — Tana köli. Tuproklari Efiopiya toğligi yon bağirlarida qizil qönğir va toğ töq qizil tuproq, mö'tadil mintaqada toğ qoramtir tuproq, sovuq mintaqada işqorsizlangan tuproq, qurğoqçil şarqiy va jan. çekkalarida qönğir va qizil qönğir, köpinça toşloq tuproqlar mavjud. E.ning şim., şarqiy va jan. qismi butazorli çöl va çala çöl, çölga aylangan savannalardan iborat. Daryo vodiylarida doim yaşil örmonlar bor. Efiopiya toğligining ğarbiy va jan. ğarbiy yon bağirlari tropik örmon. Hayvonot dunyosi xilmaxil: yirik sut emizuvçilar (kiyik, jirafa, buyvol, begemot, fil, zebra, toğ eçkisi) köp. Yirtqiç hayvonlardan arslon, qoplon uçraydi; har xil maymunlar, quşlar yaşaydi. Milliy boğlari: Avaş, Gambela, Simen va boşqalar
Aholisi. E. aholisining 3/ qismini
4 amxara va oromolar taşkil etadi; şuningdek tigrai, galla, tigre, sidimo va boşqalar xalqlar ham yaşaydi. Rasmiy til — amxara tili. Dindorlarning aksariyati musulmonlar va xristianlar. Şahar aholisi 11,5%. Yirik şaharlari: AddisAbeba, Xarar (Xarer), Nazret (Adama).
Tarixi. E. hududidan topilgan arxeologik topilmalar yoşi taxm. 2 mln. yilga yaqin. Mil. av. asrlarda E. hududida somxom va boşqalar til guruhlariga mansub xalqlar yaşagan. Mil. boşlarida Şim. E. hududida Aksum podşoligi mavjud bölgan. 5—6-asrlarda xristianlikning monofislik yönalişi mamlakatdagi hukmron dinga aylandi. 7-asrda arablarning Şim. va Şarqiy Afrikaga bostirib kirişi va Arab xalifaligining paydo bölişi natijasida Aksum podşoligi inqirozga uçradi. 13-asrdan bu hududda E. podşoligi mavjud bölgan. 18-asr oxiri — 19-asr 1-yarmida özaro uruşlar natijasida bir qança knyazliklarga bölinib ketdi. 19-asrning 50-y. lari Kuaralik Kasa mamlakatni birlaştirişda muhim rol öynadi [1855 yilözini Teodros (Fyodor) II nomi bilan imperator deb e'lon qilgan]. 1867 yil Buyuk Britaniya E.ga qarşi uruş boşladi. Uruşda E. armiyasi yengildi (1868), lekin ingizlar xalq ommasining qattiq qarşiligiga uçrab, mamlakatdan çiqib ketişga majbur böldi. 19-asrning 70— 80-y.lari E. Misr va Sudan bilan uruş olib bordi. Uruşlar natijasida E.ning kuçsizlanganidan foydalangan Italiya 1882 yil Assab, 1885 yil Massaua portlarini bosib oldi. 1889 yilgi bitim böyiça E. Italiya protektoratiga aylandi. 1890 yil boşida Italiya Qizil dengiz böylaridagi özi egallagan yerlarni Eritreya mustamlakasiga birlaştirdi. 1895 yil italyan qöşinlari E.ga yana hujum qildilar. 1896 yil
I martdagi jangda E. qöşinlari italyanlarni tormor keltirdi. 1896 yil 26 oktyabrda tuzilgan sulh şartnomasiga köra, Italiya E.ning töla mustaqilligini tan oldi. Imperator Menelik
II davri (1889—1912)da mamlakatni markazlaştiriş nihoyasiga yetdi va bir qator qöşni viloyatlar E.ga qöşib olindi. Uning ölimi (1913)dan söng hokimiyat uçun kuraş avj oldi. 1930 yil Xayle Selassiye I E. imperatori böldi. U bir qança islohotlarni amalga oşirdi (1931 yil mamlakatning birinçi konstitutsiyasini qabul qildi). 1935—36 yildagi ItaliyaE. uruşi natijasida Italiya E.ni egalladi va uni «Italiya Şarqiy Afrikasi» mustamlakasi tarkibiga kiritdi. 1941 yil yanv. da inglizefiop qöşinlari Sudan hududidan E.ga kirib, italyan qöşinlariga qarşi hujum boşladilar va 1941 yil oxirida E.ni italyan qöşinlaridan ozod qildilar (harbiy harakatlarda qatnaşgan ingliz qöşinlari mamlakatdan 1954 yil çiqib ketdilar). 1942 yil mamlakatda qulçilikni taqiqlaş va qullarni ozod qiliş töğrisida farmon e'lon qilindi. 1952 yil BTM Boş Assambleyasining qaroriga muvofiq Italiyaning sobiq mustamlakasi — Eritreya federativ asosda E.ga qöşildi. 1962 yil Eritreyaning federativ maqomi imperatorlik hukumatining tazyiqi bilan bekor qilindi va u E. bilan töliq birlaşdi. 20-asr 60— 70-y.larida turli ijtimoiy qatlamlarning faolligi kuçaydi. Agrar islohotlar haqidagi masalani hal etişning çözilişi, 1973 yildagi qurğoqçilik va yuz minglab kişilarning oçlikdan halok bölişi, narxnavoning oşib, yuqori amaldorlar örtasida poraxörlikning avj olişi 1974 yil boşiga kelib monarxiya tuzumining ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy tangligini kuçaytirdi. 1974 yil fev. da iş taşlaş va namoyişlar boşlandi. U mehnatkaşlarning monarxiyaga qarşi inqilobiga aylanib ketdi va 1974 yil 12 sentyabrda Xayle Selassiye I ağdarib taşlandi. 1975 yil martda mamlakat respublika deb e'lon qilindi va Sotsialistik E. deb ataddi, 1987 yil sentyabrdan E. Xalq Demokratik Respublikasi, 1991 yil iyundan E., 1995 yilavg. dan E. Federativ Demokratik Respublikasi deb nomlandi. 1993 yil mayda mustaqillik uçun olib borgan 30 yillik kuraşdan söng Eritreya E.dan ajralib çiqdi va öz mustaqilligini e'lon qildi. E. — 1945 yildan BTM a'zosi. ÖzR suverenitetini 1992 yil 2 yanv.da tan olgan va 1996 yil 15 iyulda diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayrami — 28 may — Tinçlik va demokratiya örnatilgan kun (1991 yil 28 mayda E. xalqlari inqilobiy demokratik fronti hokimiyat tepasiga kelgan).
Asosiy siyosiy partiya va taşkilotlari hamda kasaba birlaşmalari E.da tinçlik va demokratiya uçun muqobil kuçlar ittifoqi, 1993 yil taşkil etilgan; E. demokratik birlik partiyasi, 1984 yil asos solingan; E. xalklari inqilobiy demokratik fronti, 1989 yil tuzilgan. E. kasaba uyuşmalari, 1977 yil taşkil etilgan.
Xöjaligi. E. — agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda sanoat 12%, q.x. 55%, xizmat körsatiş tarmoği 33%ni taşkil etadi.
Qişloq xöjaligi iqtisodiyotda yetakçi rol öynaydi. Mehnatga layoqatli aholining 85%ga yaqini q.x.da band. Q.x.ning asosiy tarmoği — dehqonçilik. Asosiy oziq-ovqat ekini — arpa, teff (tariqning bir turi), makkajöxori, buğdoy, yer yonğoq, kungaboqar. Şuningdek, şakarqamiş, paxta, tamaki yetiştiriladi. Sabzavot xam ekiladi. Sitrus mevalar, örik, şaftoli, anor, banan östiriladi. Eksport uçun kofe yetiştiriladi. Çorvaçiligida qoramol, qöy, eçki, xaçir, tuya bokiladi. Parrandaçilik, örmon asalariçiligi rivojlangan. Örmonlarida qimmatbaho yogoç tayyorlanadi.
Sanoatida oziq-ovqat, yengil, neftni qayta işlaş, metallsozlik, töqimaçilik, könpoyabzal tarmoqlari yetakçi. Yiliga örtaça 1,28 mlrd. kVtsoat elektr energiyasi hosil qilinadi. Eng yirik GES — Finça. Hunarmandçilikda töquvçilik, teri, suyak va yoğoçni qayta işlaş rivojlangan. Platina, oltin, marganets rudasi, kaliy tuzi, kvars qumi qazib olinadi.
E.da t.y.lar uzunligi — 0,78 ming km, avtomobil yöllari uz. — 19,4 ming km. Taşqi savdo yuklari asosan, Jibuti porti orqali amalga oşiriladi. E. çetga kofe, teri xom aşyosi, dukkakli donlar, moyli uruglar çiqaradi. Çetdan neft va neft mahsulotlari, oziq-ovqat, maşina va jihozlar, iste'mol mollari oladi. Taşqi savdoda Germaniya, Saudiya Arabistoni, AQŞ, Italiya, Yaponiya, Jibuti bilan hamkorlik qiladi. Pul birligi — bir.
Tibbiy xizmati. Aholiga tibbiy xizmat körsatiş davlat davolaş muassasalari tomonidan amalga oşiriladi. Vraçlar AddisAbebadagi untning tibbiyot fti va Gonderdagi tibbiyot kollejida tayyorlanadi.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Ta'lim tizimi 6 yillik boşlanğiç va 6 yillik örta maktabdan iborat. 7—12 yoşdagi bolalar uçun boşlanğiç ta'lim majburiy. Öqiş amxara tilida olib boriladi. Hunartexnika ta'limi töliqsiz örta maktab negizida amalga oşiriladi. Boşlanğiç maktab öqituvçilari 2 yil lik öqituvçilar in-tida, örta maktab öqituvçilari untlar, AddisAbebadagi ped. institutida tayyorlanadi. AddisAbebada milliy unt, BahrDarda politexnika inti, Jimmada q.x. instituti bor. Q.x. institut va kollejlari mamlakatning boşqa şaharlarida ham bor. I.t.lar milliy un-t huzuridagi q.x. stansiyalari, efiop tadkiqotlar inti, geofizika rasadxonasi, örmon tadqiqotlari inti, xaritagrafiya va geogr. inti, geol. tadqiqotlari bölimida olib boriladi. Şuningdek, AddisAbebada q.x. instituti, Afrika çorvaçiligi tadqiqot markazi, E. geol. xizmati, Jimma yaqinida kofe seleksiya ilmiy tekşiriş stansiyasi mavjud. Yirik kutubxonalari: AddisAbebadagi un-t kutubxonasi, AddisAbebadagi milliy kutubxona. AddisAbebada Arxeologiya muzeyi, Desse şahrida muzey bor.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. E.da bir qança gaz. va jur. naşr etiladi. Asosiylari: «Addis zemen» («Yangi vaqt», amxara tilida çiqadigan kundalik gaz., 1941 yildan), «Yezareitu Itiopiya» («Bugungi Efiopiya», amxara tilidagi haftalik gaz., 1952 yildan), «Yekatit («Fevral», amxara va ingliz tillaridagi bezakli jur.), «Meskerem» («Sentyabr», amxara tilida har çoraqda çiqadigan nazariy jur., 1980 yildan), «Efiopian gerald» («Efiopiya xabarnomasi», ingliz tilidagi haftalik gaz., 1943 yildan). Hukumatga qaraşli E. axborot agentligi 1964 yil taşkil etilgan. E. radiosi, hukumat radioeşittiriş xizmati, 1941 yil tuzilgan; E. televideniyesi, hukumat xizmati, 1964 yil asos solingan.
Adabiyoti. E. adabiyoti köp tilli. E. da yozuv va epigrafika mil. av. 5-asrda sabey tilida yaratilgan. Gyoez tilidagi efiop adabiyoti 4—7-asrlarda yuzaga keldi. 6-asrda yunon tilidan gyoez tiliga xristian va gnostitsizm adabiyotiga oid bir qança asarlar tarjima qilingan. 8—12-asrlarda efiop adabiyoti tuşkunlikka uçradi. 13 —15-asrlarda arab tilidagi köplab asarlar tarjima qilindi. 14-asrda «Şohlar şuhrati» nomida asar yaratildi. Imperator Naod örta asrning yirik şoiridir. Gyoez tilidagi adabiyot 15— 16-asrlarda yuksak darajada rivojlandi. Öşa davrning maşhur yozuvçisi Zere Yakob diniydogmatik traktlar va madhiyalar töplamini yaratdi. 16—19-asrlarda E. adabiyoti 6 til (gyoez, arab, amxara va boşqalar)da rivojlandi. Hoz. zamon amxara tilidagi efiop adabiyotining asosçisi Afeuork Gebre Iyesus (18681947) hisoblanadi. U 1908 yil birinçi badiiy asar — «Qalb bilan tuğilgan tarix» romanini yaratdi. 1920— 30 ylardagi közga köringan yozuvçilardan biri Xiruy Volde Selassiye (1889—1939)dir. E. adabiyotining taraqqiyoti Kabbede Mikael, Mekonnin Endalkaçou va boşqalar ma'rifatparvar yozuvçilar faoliyati bilan boğliq. 1950—60 yillarda yozuvçilar Taddese Liben, Birxanu Zerixun, Abu Guben, şoir va dramaturglar Mengistu Lemm, Segaye Gebre Medxinlarning voqelikni real aks ettiruvçi asarlari bosilib çiqdi. 1974 yil monarxiya tuzumi ağdarilgaç, Aseff Gebre, Maryam Tesemm, Ayalnex Mulatu şe'rlari maşhur böldi. Birxanu Zerixun, Segaye Gebre Medxin, Bealyu Girma kabi adiblar samarali ijod qiddilar. Adabiyotga yoş yozuvçilar guruhi kirib keldi.
Me'morligi va tasviriy san'ati. E. hududidan eng qadimiy (mil.av. 2-ming yillik) davrlarga oid qoyatoş suratlari, hökiz, odamning börttirib işlangan tasvirlari topilgan. Mil. av. 1-ming yillik örtalarida toğli platolarda qadimiy şarq san'ati tipidagi san'at gullabyaşnadi; qörğon, ibodatxona, şoxlar haykallari, hayvonlar tasviri yaratildi. 1-ming yillikning 1-yarmi va örtalarida Aksum podşoligi ravnoq topgan davrda mahobatli saroylar, köp qavatli minora şaklidagi toş stela va taxtlar, töğonlar, suv omborlari, turar joy binolari qurildi. Aksumda xristianlik yoyilgan (4-asr örtalari)dan keyin monastir majmualari va bazilikali çerkovlar yaratildi (DebreDamo majmuasi, 6-asr). Keyinçalik (13—14-asrlarda) Lalibedda qoyatoşlarni öyib çerkovlar yaratildi, freska, rang-tasvir asarlari, naqşlar bilan bezatildi. 14-asrda şohning BetAmxara qarorgohidagi ibodatxona va monastirlar haşamatliligi bilan şuhrat qozondi. 14-asrdan kopt, suriyamesopotamiya, arman san'atlari ta'sirini özida mujassam etgan efiop miniatyurasi rivojlandi. 17-asrda mamlakatning yangi poytaxti—Gonder şahri qurildi. Şaharda mahalliy va Ğarbiy Yevropa me'morligi uslubida toşdan 2 qavatli qasrsaroylar qurildi. E.da an'anaviy xalq turar joyi, asosan, aylana şaklida, tomi konussimon holda şoxşabbadan töqilib, loy bilan suvaladi yoki toşdan loy bilan işlanib töğri burçakli, usti yassi qilib quriladi. Mamlakat jan.da gumbazsimon kulbalar köp. 19-asr 2-yarmi — 20-asr boşlarida şaharlar (AddisAbeba), yöl, köprik, kasalxona, maktab, GESlar barpo etildi. 1954—56 yillarda AddisAbeba şahrini qayta rekonstruksiya qiliş rejasi tasdiqlandi. 1955 yil milliy teatr binosining yaratilişi E. madaniy hayotida katta voqea böldi. 1960— 80 yillarda ham bir qança inşootlar barpo etildi. Yiriklari: Afrika uyi (1961), Milliy bank (1973—76), kasalxona majmuasi, poçtamp, «VebiŞebeli» mehmonxonasi (hammasi AddisAbeba şahrida) va boşqalar E.da professional san'at rivojlanmoqda. Rassomlardan Afevork Tekle, Gebe Kristos Desta, Abdul Rahmon Şarif, haykaltaroş Taddese Mameça va boşqalar maşhur. E. aholisi qadimdan kulollik, poya va poxoldan turli rözğor anjomlari töqiş, kandakorlik, kaştadözlik, yoğoç öymakorligi, çarmga gul soliş va h.k. bilan şuğullanib keladi.
Musiqasi. E. musiqasi Misr madaniyati ta'sirida rivojlandi. Aholining etnik jihatdan xilmaxilligi ham E. musiqa folklorining turlituman bölişiga ta'sir körsatgan. Torlitirnama betena, qirar, kamonli mesinko, turli puflama (vaşint, imbilta, malakat) va urma (atamo, negarit va boşqalar) musiqa çolğulari mavjud. 5—6-asrlarda diniy (xristian) köp ovozli qöşiq va raqslar keng tarqalgan. Ulardan asosiylarini 6-asrda avliyo Yared tizimga solib, qoğozga tuşirgan. Keyinçalik monastirlar qoşida xonandalik maktablari taşkil topgan. E.da musiqa madaniyati an'analarini sayyor şoirqöşiqçilar — azmarilar davom ettirib kelganlar. 20-asrning boşlaridan ilk puflama sozlar orkestrlari paydo bölgan, kompozitorlar öz ijodlarida milliy musiqa an'analarini ğarb musiqa madaniyati yutuqlari bilan uyğunlaştirişga intildilar (Konyatta Iofataxa Negusse, Aleka Melaku Beggo-Seu va boşqalar). Ayni vaqtda 1950—60 yillarda an'anaviy efiop musiqasiga qiziqiş ortdi. 1952 yildan folklorni örganiş böyiça jidsiy iş boşlandi. Milliy musiqaga bağişlangan dastlabki musiqaşunoslik işlari yuzaga keldi. Musiqa ta'limiga ham e'tibor kuçaydi: AddisAbebadagi untda san'at fti, 1963 yil un-t huzurida Badiiy ijod markazi taşkil etildi. Şu yili AddisAbebada Milliy musiqa maktabi oçildi.
Teatri. E. xalqlarining teatr san'ati sarçaşmalari an'anaviy rasmrusumlardan boşlangan (töy, dafn marosimlari va boşqalar). 20-asr boşlarida umumiy ta'lim maktablari bilan birga maktab teatrlari ham paydo böldi. 20-asrning 30-y.lari «Vatan himoyaçilari ittifoqi» teatri faoliyat körsatdi. 1950 yil AddisAbebada havaskorlik festivali ötkazildi. 1955 yil poytaxtda birinçi professional teatr oçildi (70-y.lar örtalaridan Milliy teatr). Uning repertuaridan milliy dramaturglar pyesalari, V.Şekspir, N.V.Gogol asarlari tarjimalari keng örin oldi. E.da tarğibot teatri, teatrlaştirilgan ommaviy xalq bayramlari va folklor san'ati ommalaşgan.
Kinosi. 1970-y.larning örtalarigaça asosan, qisqa metrajli hujjatli filmlar işlab çiqarilgan. Xususan, rej. S.Bekelening «Qizil mavjudot» (1968), «Ijtimoiy majmua» (1970), «Afrika kinosining hozirgi holati» hujjatli filmlarida muhim ijtimoiy muammolar kötarildi. 1974 yil birinçi qisqa metrajli badiiy film — «Guma» (rej. M.Papatakis) yaratildi. «Kuraş davom etmoqda» (1975, rej. M.Papatakis) nomidagi birinçi töliq metrajli hujjatli film jiddiy muammo — agrar islohotlarga bağişlandi. Rej. M.Papatakisning «Ötmiş ğamtaşvişlari, kelajakka yöl» hujjatli filmi (1977)da jabrlangan xalqning köp asrlik tarixi aks ettirildi. «Uç ming yillik hosili» badiiy filmi (1976, rej. Xayle Girma), «Kuraş — ğalaba, ğalaba—kuraş» (1978, rej. M.Papatakis), «Ğalabaga yöl» (1981, rej.lar Taseze Jarra, Getaçou Tarekegen) hujjatli filmlari yaratildi. 1979 yil Milliy kinematografiya markazi tuzildi. Mamlakatda 40 ga yaqin kinoteatr bor. Yiliga örtaça 3—4 hujjatli film işlab çiqariladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭФИОПИЯ, Эфиопия Федератив Демократик Республикаси, Ҳабашистон — Шим.Шарқий Африкадаги давлат. Майд. 1222 минг км2. Аҳолиси 67,6 млн. киши (2002). Пойтахти — АддисАбеба шаҳри Маъмурий жиҳатдан 9 штатга бўлинади.
Давлат тузуми. Э. — республика. Амалдаги конституцияси 1995 йил 22 авг. да қабул қилинган. Давлат бошлиғи — президент (2001 йилдан Гирма Вольде-Гиоргис), у парламент томонидан 6 йил муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Халқ вакиллари кенгаши (парламентнинг қуйи палатаси), ижрочи ҳокимиятни Бош вазир ва ҳукумат амалга оширади. Парламент — Федерал мажлис 2 палата: Федерация кенгаши (юқори палата) ва Халқ вакиллари кенгаши (қуйи палата)дан иборат.
Табиати. Э. ҳудудининг аксари қисми субэкваториал минтақада бўлиб, катта қисмини Эфиопия тоғлиги (бал. 2000—3000 м) эгаллайди (энг баланд жойи 4623 м, РасДашэн тоғи). Мамлакат жан.шарқидаги чуқур грабен ЭфиопияСомали платоси (бал. 1500 м гача) ни тоғликдан ажратиб туради. Шим. шарқда Афар ботиғи (ботиқдаги Ассал кўлининг сатҳи денгиз сатҳидан 116 м паст) бор. Э.да олтин, платина, мис, никель, марганец рудалари, табиий газ, калий гузи ва бошқалар бор. Иқлими шим. ва шарқида тропик чўл ва чала чўл иқлим, қолган қисмида субэкваториал иқлим. Ўртача ойлик т-ра 13° — 19° (АддисАбеба). Ўртача йиллик ёғин 150—160 дан 1500—1800 мм гача (айрим жойларда 50 мм дан кам). Асосий дарёлари: Кўк Нил, ВебиШебели. Бир қанча кўл бор; энг йириги — Тана кўли. Тупроклари Эфиопия тоғлиги ён бағирларида қизил қўнғир ва тоғ тўқ қизил тупроқ, мўътадил минтақада тоғ қорамтир тупроқ, совуқ минтақада ишқорсизланган тупроқ, қурғоқчил шарқий ва жан. чеккаларида қўнғир ва қизил қўнғир, кўпинча тошлоқ тупроқлар мавжуд. Э.нинг шим., шарқий ва жан. қисми бутазорли чўл ва чала чўл, чўлга айланган саванналардан иборат. Дарё водийларида доим яшил ўрмонлар бор. Эфиопия тоғлигининг ғарбий ва жан. ғарбий ён бағирлари тропик ўрмон. Ҳайвонот дунёси хилмахил: йирик сут эмизувчилар (кийик, жирафа, буйвол, бегемот, фил, зебра, тоғ эчкиси) кўп. Йиртқич ҳайвонлардан арслон, қоплон учрайди; ҳар хил маймунлар, қушлар яшайди. Миллий боғлари: Аваш, Гамбела, Симен ва бошқалар
Аҳолиси. Э. аҳолисининг 3/ қисмини
4 амхара ва оромолар ташкил этади; шунингдек тиграи, галла, тигре, сидимо ва бошқалар халқлар ҳам яшайди. Расмий тил — амхара тили. Диндорларнинг аксарияти мусулмонлар ва христианлар. Шаҳар аҳолиси 11,5%. Йирик шаҳарлари: АддисАбеба, Харар (Харэр), Назрет (Адама).
Тарихи. Э. ҳудудидан топилган археологик топилмалар ёши тахм. 2 млн. йилга яқин. Мил. ав. асрларда Э. ҳудудида сомхом ва бошқалар тил гуруҳларига мансуб халқлар яшаган. Мил. бошларида Шим. Э. ҳудудида Аксум подшолиги мавжуд бўлган. 5—6-асрларда христианликнинг монофислик йўналиши мамлакатдаги ҳукмрон динга айланди. 7-асрда арабларнинг Шим. ва Шарқий Африкага бостириб кириши ва Араб халифалигининг пайдо бўлиши натижасида Аксум подшолиги инқирозга учради. 13-асрдан бу ҳудудда Э. подшолиги мавжуд бўлган. 18-аср охири — 19-аср 1-ярмида ўзаро урушлар натижасида бир қанча князликларга бўлиниб кетди. 19-асрнинг 50-й. лари Куаралик Каса мамлакатни бирлаштиришда муҳим роль ўйнади [1855 йилўзини Теодрос (Фёдор) II номи билан император деб эълон қилган]. 1867 йил Буюк Британия Э.га қарши уруш бошлади. Урушда Э. армияси енгилди (1868), лекин ингизлар халқ оммасининг қаттиқ қаршилигига учраб, мамлакатдан чиқиб кетишга мажбур бўлди. 19-асрнинг 70— 80-й.лари Э. Миср ва Судан билан уруш олиб борди. Урушлар натижасида Э.нинг кучсизланганидан фойдаланган Италия 1882 йил Ассаб, 1885 йил Массауа портларини босиб олди. 1889 йилги битим бўйича Э. Италия протекторатига айланди. 1890 йил бошида Италия Қизил денгиз бўйларидаги ўзи эгаллаган ерларни Эритрея мустамлакасига бирлаштирди. 1895 йил итальян қўшинлари Э.га яна ҳужум қилдилар. 1896 йил
I мартдаги жангда Э. қўшинлари итальянларни тормор келтирди. 1896 йил 26 октябрда тузилган сулҳ шартномасига кўра, Италия Э.нинг тўла мустақиллигини тан олди. Император Менелик
II даври (1889—1912)да мамлакатни марказлаштириш ниҳоясига етди ва бир қатор қўшни вилоятлар Э.га қўшиб олинди. Унинг ўлими (1913)дан сўнг ҳокимият учун кураш авж олди. 1930 йил Хайле Селассие I Э. императори бўлди. У бир қанча ислоҳотларни амалга оширди (1931 йил мамлакатнинг биринчи конституциясини қабул қилди). 1935—36 йилдаги ИталияЭ. уруши натижасида Италия Э.ни эгаллади ва уни «Италия Шарқий Африкаси» мустамлакаси таркибига киритди. 1941 йил янв. да инглизэфиоп қўшинлари Судан ҳудудидан Э.га кириб, итальян қўшинларига қарши ҳужум бошладилар ва 1941 йил охирида Э.ни итальян қўшинларидан озод қилдилар (ҳарбий ҳаракатларда қатнашган инглиз қўшинлари мамлакатдан 1954 йил чиқиб кетдилар). 1942 йил мамлакатда қулчиликни тақиқлаш ва қулларни озод қилиш тўғрисида фармон эълон қилинди. 1952 йил БТМ Бош Ассамблеясининг қарорига мувофиқ Италиянинг собиқ мустамлакаси — Эритрея федератив асосда Э.га қўшилди. 1962 йил Эритреянинг федератив мақоми императорлик ҳукуматининг тазйиқи билан бекор қилинди ва у Э. билан тўлиқ бирлашди. 20-аср 60— 70-й.ларида турли ижтимоий қатламларнинг фаоллиги кучайди. Аграр ислоҳотлар ҳақидаги масалани ҳал этишнинг чўзилиши, 1973 йилдаги қурғоқчилик ва юз минглаб кишиларнинг очликдан ҳалок бўлиши, нархнавонинг ошиб, юқори амалдорлар ўртасида порахўрликнинг авж олиши 1974 йил бошига келиб монархия тузумининг ижтимоий-иқтисодий ва сиёсий танглигини кучайтирди. 1974 йил фев. да иш ташлаш ва намойишлар бошланди. У меҳнаткашларнинг монархияга қарши инқилобига айланиб кетди ва 1974 йил 12 сентябрда Хайле Селассие I ағдариб ташланди. 1975 йил мартда мамлакат республика деб эълон қилинди ва Социалистик Э. деб атадди, 1987 йил сентябрдан Э. Халқ Демократик Республикаси, 1991 йил июндан Э., 1995 йилавг. дан Э. Федератив Демократик Республикаси деб номланди. 1993 йил майда мустақиллик учун олиб борган 30 йиллик курашдан сўнг Эритрея Э.дан ажралиб чиқди ва ўз мустақиллигини эълон қилди. Э. — 1945 йилдан БТМ аъзоси. ЎзР суверенитетини 1992 йил 2 янв.да тан олган ва 1996 йил 15 июлда дипломатия муносабатлари ўрнатган. Миллий байрами — 28 май — Тинчлик ва демократия ўрнатилган кун (1991 йил 28 майда Э. халқлари инқилобий демократик фронти ҳокимият тепасига келган).
Асосий сиёсий партия ва ташкилотлари ҳамда касаба бирлашмалари Э.да тинчлик ва демократия учун муқобил кучлар иттифоқи, 1993 йил ташкил этилган; Э. демократик бирлик партияси, 1984 йил асос солинган; Э. халклари инқилобий демократик фронти, 1989 йил тузилган. Э. касаба уюшмалари, 1977 йил ташкил этилган.
Хўжалиги. Э. — аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда саноат 12%, қ.х. 55%, хизмат кўрсатиш тармоғи 33%ни ташкил этади.
Қишлоқ хўжалиги иқтисодиётда етакчи роль ўйнайди. Меҳнатга лаёқатли аҳолининг 85%га яқини қ.х.да банд. Қ.х.нинг асосий тармоғи — деҳқончилик. Асосий озиқ-овқат экини — арпа, тэфф (тариқнинг бир тури), маккажўхори, буғдой, ер ёнғоқ, кунгабоқар. Шунингдек, шакарқамиш, пахта, тамаки етиштирилади. Сабзавот хам экилади. Цитрус мевалар, ўрик, шафтоли, анор, банан ўстирилади. Экспорт учун кофе етиштирилади. Чорвачилигида қорамол, қўй, эчки, хачир, туя бокилади. Паррандачилик, ўрмон асаларичилиги ривожланган. Ўрмонларида қимматбаҳо ёгоч тайёрланади.
Саноатида озиқ-овқат, енгил, нефтни қайта ишлаш, металлсозлик, тўқимачилик, кўнпойабзал тармоқлари етакчи. Йилига ўртача 1,28 млрд. кВтсоат электр энергияси ҳосил қилинади. Энг йирик ГЭС — Финча. Ҳунармандчиликда тўқувчилик, тери, суяк ва ёғочни қайта ишлаш ривожланган. Платина, олтин, марганец рудаси, калий тузи, кварц қуми қазиб олинади.
Э.да т.й.лар узунлиги — 0,78 минг км, автомобиль йўллари уз. — 19,4 минг км. Ташқи савдо юклари асосан, Жибути порти орқали амалга оширилади. Э. четга кофе, тери хом ашёси, дуккакли донлар, мойли уруглар чиқаради. Четдан нефть ва нефть маҳсулотлари, озиқ-овқат, машина ва жиҳозлар, истеъмол моллари олади. Ташқи савдода Германия, Саудия Арабистони, АҚШ, Италия, Япония, Жибути билан ҳамкорлик қилади. Пул бирлиги — бир.
Тиббий хизмати. Аҳолига тиббий хизмат кўрсатиш давлат даволаш муассасалари томонидан амалга оширилади. Врачлар АддисАбебадаги унтнинг тиббиёт фти ва Гондэрдаги тиббиёт коллежида тайёрланади.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Таълим тизими 6 йиллик бошланғич ва 6 йиллик ўрта мактабдан иборат. 7—12 ёшдаги болалар учун бошланғич таълим мажбурий. Ўқиш амхара тилида олиб борилади. Ҳунартехника таълими тўлиқсиз ўрта мактаб негизида амалга оширилади. Бошланғич мактаб ўқитувчилари 2 йил лик ўқитувчилар ин-тида, ўрта мактаб ўқитувчилари унтлар, АддисАбебадаги пед. институтида тайёрланади. АддисАбебада миллий унт, БаҳрДарда политехника инти, Жиммада қ.х. институти бор. Қ.х. институт ва коллежлари мамлакатнинг бошқа шаҳарларида ҳам бор. И.т.лар миллий ун-т ҳузуридаги қ.х. станциялари, эфиоп тадкиқотлар инти, геофизика расадхонаси, ўрмон тадқиқотлари инти, харитаграфия ва геогр. инти, геол. тадқиқотлари бўлимида олиб борилади. Шунингдек, АддисАбебада қ.х. институти, Африка чорвачилиги тадқиқот маркази, Э. геол. хизмати, Жимма яқинида кофе селекция илмий текшириш станцияси мавжуд. Йирик кутубхоналари: АддисАбебадаги ун-т кутубхонаси, АддисАбебадаги миллий кутубхона. АддисАбебада Археология музейи, Дэссе шаҳрида музей бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Э.да бир қанча газ. ва жур. нашр этилади. Асосийлари: «Аддис земен» («Янги вақт», амхара тилида чиқадиган кундалик газ., 1941 йилдан), «Йезареиту Итиопия» («Бугунги Эфиопия», амхара тилидаги ҳафталик газ., 1952 йилдан), «Йекатит («Февраль», амхара ва инглиз тилларидаги безакли жур.), «Мескерем» («Сентябрь», амхара тилида ҳар чорақда чиқадиган назарий жур., 1980 йилдан), «Эфиопиан геральд» («Эфиопия хабарномаси», инглиз тилидаги ҳафталик газ., 1943 йилдан). Ҳукуматга қарашли Э. ахборот агентлиги 1964 йил ташкил этилган. Э. радиоси, ҳукумат радиоэшиттириш хизмати, 1941 йил тузилган; Э. телевидениеси, ҳукумат хизмати, 1964 йил асос солинган.
Адабиёти. Э. адабиёти кўп тилли. Э. да ёзув ва эпиграфика мил. ав. 5-асрда сабей тилида яратилган. Гёэз тилидаги эфиоп адабиёти 4—7-асрларда юзага келди. 6-асрда юнон тилидан гёэз тилига христиан ва гностицизм адабиётига оид бир қанча асарлар таржима қилинган. 8—12-асрларда эфиоп адабиёти тушкунликка учради. 13 —15-асрларда араб тилидаги кўплаб асарлар таржима қилинди. 14-асрда «Шоҳлар шуҳрати» номида асар яратилди. Император Наод ўрта асрнинг йирик шоиридир. Гёэз тилидаги адабиёт 15— 16-асрларда юксак даражада ривожланди. Ўша даврнинг машҳур ёзувчиси Зэрэ Якоб динийдогматик трактлар ва мадҳиялар тўпламини яратди. 16—19-асрларда Э. адабиёти 6 тил (гёэз, араб, амхара ва бошқалар)да ривожланди. Ҳоз. замон амхара тилидаги эфиоп адабиётининг асосчиси Афэуорк Гэбрэ Иесус (18681947) ҳисобланади. У 1908 йил биринчи бадиий асар — «Қалб билан туғилган тарих» романини яратди. 1920— 30 йлардаги кўзга кўринган ёзувчилардан бири Хируй Вольдэ Сэлассие (1889—1939)дир. Э. адабиётининг тараққиёти Каббэдэ Микаэл, Мэконнин Эндалькачоу ва бошқалар маърифатпарвар ёзувчилар фаолияти билан боғлиқ. 1950—60 йилларда ёзувчилар Таддэсэ Либэн, Бирхану Зэрихун, Абу Губэн, шоир ва драматурглар Мэнгисту Лемм, Цэгайе Гэбрэ Мэдхинларнинг воқеликни реал акс эттирувчи асарлари босилиб чиқди. 1974 йил монархия тузуми ағдарилгач, Асэфф Гэбрэ, Марьям Тэсэмм, Аяльнэх Мулату шеърлари машҳур бўлди. Бирхану Зэрихун, Цэгайе Гэбрэ Мэдхин, Бэалю Гирма каби адиблар самарали ижод қиддилар. Адабиётга ёш ёзувчилар гуруҳи кириб келди.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. Э. ҳудудидан энг қадимий (мил.ав. 2-минг йиллик) даврларга оид қоятош суратлари, ҳўкиз, одамнинг бўрттириб ишланган тасвирлари топилган. Мил. ав. 1-минг йиллик ўрталарида тоғли платоларда қадимий шарқ санъати типидаги санъат гуллабяшнади; қўрғон, ибодатхона, шохлар ҳайкаллари, ҳайвонлар тасвири яратилди. 1-минг йилликнинг 1-ярми ва ўрталарида Аксум подшолиги равноқ топган даврда маҳобатли саройлар, кўп қаватли минора шаклидаги тош стела ва тахтлар, тўғонлар, сув омборлари, турар жой бинолари қурилди. Аксумда христианлик ёйилган (4-аср ўрталари)дан кейин монастирь мажмуалари ва базиликали черковлар яратилди (ДэбрэДамо мажмуаси, 6-аср). Кейинчалик (13—14-асрларда) Лалибэдда қоятошларни ўйиб черковлар яратилди, фреска, ранг-тасвир асарлари, нақшлар билан безатилди. 14-асрда шоҳнинг БетАмхара қароргоҳидаги ибодатхона ва монастирлар ҳашаматлилиги билан шуҳрат қозонди. 14-асрдан копт, суриямесопотамия, арман санъатлари таъсирини ўзида мужассам этган эфиоп миниатюраси ривожланди. 17-асрда мамлакатнинг янги пойтахти—Гондер шаҳри қурилди. Шаҳарда маҳаллий ва Ғарбий Европа меъморлиги услубида тошдан 2 қаватли қасрсаройлар қурилди. Э.да анъанавий халқ турар жойи, асосан, айлана шаклида, томи конуссимон ҳолда шохшаббадан тўқилиб, лой билан сувалади ёки тошдан лой билан ишланиб тўғри бурчакли, усти ясси қилиб қурилади. Мамлакат жан.да гумбазсимон кулбалар кўп. 19-аср 2-ярми — 20-аср бошларида шаҳарлар (АддисАбеба), йўл, кўприк, касалхона, мактаб, ГЭСлар барпо этилди. 1954—56 йилларда АддисАбеба шаҳрини қайта реконструкция қилиш режаси тасдиқланди. 1955 йил миллий театр биносининг яратилиши Э. маданий ҳаётида катта воқеа бўлди. 1960— 80 йилларда ҳам бир қанча иншоотлар барпо этилди. Йириклари: Африка уйи (1961), Миллий банк (1973—76), касалхона мажмуаси, почтамп, «ВебиШебели» меҳмонхонаси (ҳаммаси АддисАбеба шаҳрида) ва бошқалар Э.да профессионал санъат ривожланмоқда. Рассомлардан Афэворк Текле, Гэбэ Кристос Дэста, Абдул Раҳмон Шариф, ҳайкалтарош Таддэсэ Мамеча ва бошқалар машҳур. Э. аҳолиси қадимдан кулоллик, поя ва похолдан турли рўзғор анжомлари тўқиш, кандакорлик, каштадўзлик, ёғоч ўймакорлиги, чармга гул солиш ва ҳ.к. билан шуғулланиб келади.
Мусиқаси. Э. мусиқаси Миср маданияти таъсирида ривожланди. Аҳолининг этник жиҳатдан хилмахиллиги ҳам Э. мусиқа фольклорининг турлитуман бўлишига таъсир кўрсатган. Торлитирнама бэтэна, қирар, камонли мэсинко, турли пуфлама (вашинт, имбилта, малакат) ва урма (атамо, нэгарит ва бошқалар) мусиқа чолғулари мавжуд. 5—6-асрларда диний (христиан) кўп овозли қўшиқ ва рақслар кенг тарқалган. Улардан асосийларини 6-асрда авлиё Яред тизимга солиб, қоғозга туширган. Кейинчалик монастирлар қошида хонандалик мактаблари ташкил топган. Э.да мусиқа маданияти анъаналарини сайёр шоирқўшиқчилар — азмарилар давом эттириб келганлар. 20-асрнинг бошларидан илк пуфлама созлар оркестрлари пайдо бўлган, композиторлар ўз ижодларида миллий мусиқа анъаналарини ғарб мусиқа маданияти ютуқлари билан уйғунлаштиришга интилдилар (Коньятта Иофатаха Негуссе, Алека Мелаку Бегго-Сеу ва бошқалар). Айни вақтда 1950—60 йилларда анъанавий эфиоп мусиқасига қизиқиш ортди. 1952 йилдан фольклорни ўрганиш бўйича жидций иш бошланди. Миллий мусиқага бағишланган дастлабки мусиқашунослик ишлари юзага келди. Мусиқа таълимига ҳам эътибор кучайди: АддисАбебадаги унтда санъат фти, 1963 йил ун-т ҳузурида Бадиий ижод маркази ташкил этилди. Шу йили АддисАбебада Миллий мусиқа мактаби очилди.
Театри. Э. халқларининг театр санъати сарчашмалари анъанавий расмрусумлардан бошланган (тўй, дафн маросимлари ва бошқалар). 20-аср бошларида умумий таълим мактаблари билан бирга мактаб театрлари ҳам пайдо бўлди. 20-асрнинг 30-й.лари «Ватан ҳимоячилари иттифоқи» театри фаолият кўрсатди. 1950 йил АддисАбебада ҳаваскорлик фестивали ўтказилди. 1955 йил пойтахтда биринчи профессионал театр очилди (70-й.лар ўрталаридан Миллий театр). Унинг репертуаридан миллий драматурглар пьесалари, В.Шекспир, Н.В.Гоголь асарлари таржималари кенг ўрин олди. Э.да тарғибот театри, театрлаштирилган оммавий халқ байрамлари ва фольклор санъати оммалашган.
Киноси. 1970-й.ларнинг ўрталаригача асосан, қисқа метражли ҳужжатли фильмлар ишлаб чиқарилган. Хусусан, реж. С.Бекеленинг «Қизил мавжудот» (1968), «Ижтимоий мажмуа» (1970), «Африка киносининг ҳозирги ҳолати» ҳужжатли фильмларида муҳим ижтимоий муаммолар кўтарилди. 1974 йил биринчи қисқа метражли бадиий фильм — «Гума» (реж. М.Папатакис) яратилди. «Кураш давом этмоқда» (1975, реж. М.Папатакис) номидаги биринчи тўлиқ метражли ҳужжатли фильм жиддий муаммо — аграр ислоҳотларга бағишланди. Реж. М.Папатакиснинг «Ўтмиш ғамташвишлари, келажакка йўл» ҳужжатли фильми (1977)да жабрланган халқнинг кўп асрлик тарихи акс эттирилди. «Уч минг йиллик ҳосили» бадиий фильми (1976, реж. Хайле Гирма), «Кураш — ғалаба, ғалаба—кураш» (1978, реж. М.Папатакис), «Ғалабага йўл» (1981, реж.лар Тасезе Жарра, Гетачоу Тарекеген) ҳужжатли фильмлари яратилди. 1979 йил Миллий кинематография маркази тузилди. Мамлакатда 40 га яқин кинотеатр бор. Йилига ўртача 3—4 ҳужжатли фильм ишлаб чиқарилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.