Ekinlarni ekiş
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 35–36-b. — ziyouz.com
Ekinlarni ekiş — hosil oliş uçun ösimlik uruğini tuproqning yuqori qatlamiga joylaş; asosiy afotexnika tadbirlaridan biri. E.e. usullari ekinlarning oziqlaniş maydoniga, yoruğlik va namga bölgan talabini, ekin parvarişini, birinçi navbatda, qator oralarini mexanizatsiya yordamida işlaşni hisobga olgan holda tanlanadi. Soçib ekiş — eng oddiy usul; bunda qöl bilan sepilgan uruğ tuproq ustiga tuşib, borona yoki mola yordamida turli çuqurlikka joylanadi. Qatorlab ekiş (qator oratari 10—25 sm, köpinça 15 sm) — asosan, donli ekinlar yetiştirişda qöllaniladi. Qatorlab ekuvçi seyalka uruğni egat tubiga taşlab, yumşoq tuproq bilan kömib ketadi, uruğ bir tekis unib çiqadi. Tor qatorlab ekiş (qator oralari 7—8 sm) — donli ekinlar, beda, ziğir va boşqalar ösimliklarni ekişda qatorlab ekişga nisbatan köproq qöllaniladi. Bunda uruğlar maydonda bir meyorda joylaşadi. Keng qatorlab ekiş (qator oralari 45 sm dan ortiq) — çopiq qilinadigan ekinlar (makkajöxori, qand lavlagi, kungaboqar, marjumak, ildizmevalilar va boşqalar)ni ekişda qöllaniladi. Lenta (tasma) şaklida ekişda lentalar orasidagi keng qatorlar tor qatorlar bilan almaşinadi (sabzi, rediska va boşqalar şunday ekiladi). Uyalab ekişda har bir uyaga bir neça dona uruğ taşlanadi. Nuqtalab ekiş usulida uruğ donalab bir-biridan ma'lum oraliqda ekiladi. Qattiq sovuq va qor kam böladigan mintaqalarda kuzgi ekinlar uçun egatga ekiş usuli qöllaniladi; uruğ egat tubiga ekiladi, egatga töplangan qor unib çiqqan nihollarni muzlaşdan saqlaydi. E.e. asosan. seyalkalar, ba'zan samolyotlar bilan (mas, saksovul uruğlari) amalga oşiriladi.
Ösimlik tupini, köçatini (pomidor, baklajon, karam, mevali va manzarali daraxtlar) yetiştirib, söngra asosiy joyga ekiş köçatlab ekiş usuliga kiradi.
E.e. muddatiga qarab bahorgi (bahori ekinlar), kuzgi (kuzgi ekinlar), yozgi (ikkinçi hosil oliş uçun), keç kuzgi (uruğlarni barvaqt undirib oliş uçun) ga bölinadi.
Har bir ösimlik uçun ekişning optimal vaqti mavjud. Örta Osiyoda bahori buğdoy, arpa, ziğir, qand lavlagi, beda, kungaboqar erta bahorgi ekinlarga kiradi. Keçki bahorgi ekinlarni ekiş muddati tuproq va havo haroratiga qarab belgilanadi. Kuzgi ekinlar (kuzgi buğdoy, beda va boşqalar) Özbekiston şaroitida oktyabr oxiri — noyab. boşlarida ekiladi. Sovuq tuşgunga qadar ekilgan ekinlar ma'lum darajada rivojlanib, mustahkamlanib oladi.
Uruğlarni ekiş çuqurligi ösimliklarning biologik xususiyati, tuproqning mexanik tarkibiga boğliq. Uruğlar qança yirik bölsa, şunça çuqurroq ekiladi (mas, makkajöxori 6— 8 sm, boşoqli don ekinlari 4—6 sm va h.k.). Mexanik tarkibi ogir tuproqlarga yengil, qumoq va qumoq tuproqlarga nisbatan uruğlar yuzaroq ekiladi. Ekişda tuproq namligi ham hisobga olinadi (uruğ tuproqning quruq qatlamida joylaşib qolmasligi kerak). Ba'zan uruğlarni quşlardan, kuçli şamoldan saqlaş maqsadida (mas, makkajöxori, nöxatni) ekiş çuqurligi köpaytiriladi.
Uruğlik ekiş meyori (mas, buğdoy 150—200 kg/ga, tuksizlantirilgan çigit 30—40 kg/ga) joyning tuproq — iqlim şaroiti, ekinning xöjalik ahamiyati, ösimlikning oziqlaniş maydoniga bölgan talabi, ekiş vaqti, usullari va boşqalar asosida belgilanadi.
Uruğni ekişga tayyorlaşda ularning sifati, tozaligi, unuvçanligi tekşiriladi. Har bir xöjalikda ekiş agregatlari, işning vaqti va qay tartibda bajarilişini körsatuvçi reja tuziladi. Ekiş sifatini baholaşda uning vaqtida amalga oşirilişi, uruğning bir xil çuqurlikda ekilişi, uruğlik ekiş meyori, qatorlar va töğriligi tekşiriladi (yana q. Uruğlik, Uruğçilik).
Bahodir Normatov.
Q.: Uruğçilik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭКИНЛАРНИ ЭКИШ — ҳосил олиш учун ўсимлик уруғини тупроқнинг юқори қатламига жойлаш; асосий афотехника тадбирларидан бири. Э.э. усуллари экинларнинг озиқланиш майдонига, ёруғлик ва намга бўлган талабини, экин парваришини, биринчи навбатда, қатор ораларини механизация ёрдамида ишлашни ҳисобга олган ҳолда танланади. Сочиб экиш — энг оддий усул; бунда қўл билан сепилган уруғ тупроқ устига тушиб, борона ёки мола ёрдамида турли чуқурликка жойланади. Қаторлаб экиш (қатор оратари 10—25 см, кўпинча 15 см) — асосан, донли экинлар етиштиришда қўлланилади. Қаторлаб экувчи сеялка уруғни эгат тубига ташлаб, юмшоқ тупроқ билан кўмиб кетади, уруғ бир текис униб чиқади. Тор қаторлаб экиш (қатор оралари 7—8 см) — донли экинлар, беда, зиғир ва бошқалар ўсимликларни экишда қаторлаб экишга нисбатан кўпроқ қўлланилади. Бунда уруғлар майдонда бир меъёрда жойлашади. Кенг қаторлаб экиш (қатор оралари 45 см дан ортиқ) — чопиқ қилинадиган экинлар (маккажўхори, қанд лавлаги, кунгабоқар, маржумак, илдизмевалилар ва бошқалар)ни экишда қўлланилади. Лента (тасма) шаклида экишда ленталар орасидаги кенг қаторлар тор қаторлар билан алмашинади (сабзи, редиска ва бошқалар шундай экилади). Уялаб экишда ҳар бир уяга бир неча дона уруғ ташланади. Нуқталаб экиш усулида уруғ доналаб бир-биридан маълум оралиқда экилади. Қаттиқ совуқ ва қор кам бўладиган минтақаларда кузги экинлар учун эгатга экиш усули қўлланилади; уруғ эгат тубига экилади, эгатга тўпланган қор униб чиққан ниҳолларни музлашдан сақлайди. Э.э. асосан. сеялкалар, баъзан самолётлар билан (мас, саксовул уруғлари) амалга оширилади.
Ўсимлик тупини, кўчатини (помидор, баклажон, карам, мевали ва манзарали дарахтлар) етиштириб, сўнгра асосий жойга экиш кўчатлаб экиш усулига киради.
Э.э. муддатига қараб баҳорги (баҳори экинлар), кузги (кузги экинлар), ёзги (иккинчи ҳосил олиш учун), кеч кузги (уруғларни барвақт ундириб олиш учун) га бўлинади.
Ҳар бир ўсимлик учун экишнинг оптимал вақти мавжуд. Ўрта Осиёда баҳори буғдой, арпа, зиғир, қанд лавлаги, беда, кунгабоқар эрта баҳорги экинларга киради. Кечки баҳорги экинларни экиш муддати тупроқ ва ҳаво ҳароратига қараб белгиланади. Кузги экинлар (кузги буғдой, беда ва бошқалар) Ўзбекистон шароитида октябр охири — нояб. бошларида экилади. Совуқ тушгунга қадар экилган экинлар маълум даражада ривожланиб, мустаҳкамланиб олади.
Уруғларни экиш чуқурлиги ўсимликларнинг биологик хусусияти, тупроқнинг механик таркибига боғлиқ. Уруғлар қанча йирик бўлса, шунча чуқурроқ экилади (мас, маккажўхори 6— 8 см, бошоқли дон экинлари 4—6 см ва ҳ.к.). Механик таркиби огир тупроқларга енгил, қумоқ ва қумоқ тупроқларга нисбатан уруғлар юзароқ экилади. Экишда тупроқ намлиги ҳам ҳисобга олинади (уруғ тупроқнинг қуруқ қатламида жойлашиб қолмаслиги керак). Баъзан уруғларни қушлардан, кучли шамолдан сақлаш мақсадида (мас, маккажўхори, нўхатни) экиш чуқурлиги кўпайтирилади.
Уруғлик экиш меъёри (мас, буғдой 150—200 кг/га, туксизлантирилган чигит 30—40 кг/га) жойнинг тупроқ — иқлим шароити, экиннинг хўжалик аҳамияти, ўсимликнинг озиқланиш майдонига бўлган талаби, экиш вақти, усуллари ва бошқалар асосида белгиланади.
Уруғни экишга тайёрлашда уларнинг сифати, тозалиги, унувчанлиги текширилади. Ҳар бир хўжаликда экиш агрегатлари, ишнинг вақти ва қай тартибда бажарилишини кўрсатувчи режа тузилади. Экиш сифатини баҳолашда унинг вақтида амалга оширилиши, уруғнинг бир хил чуқурликда экилиши, уруғлик экиш меъёри, қаторлар ва тўғрилиги текширилади (яна қ. Уруғлик, Уруғчилик).
Баҳодир Норматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.