Ekologiya

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 40–41-b. — ziyouz.com

Ekologiya (yun. — uy, turar joy va ...logiya) — organizmdan har xil darajada yuqori turadigan sistemalar; populyatsiyalar, biotsenozlar, biogeotsenozlar (ekosistemalar) va biosferaning tuzilişi, ularda keçadigan jarayonlarni örganadigan biol. fanlari majmui. E.ni organizmlar va ular bilan atrof muhit örtasidagi özaro munosabatlarni örganadigan fan sifatida ham talqin qilinadi. E. örganadigan obyektlariga köra, umumiy va xususiy E.ga ajratiladi.

Umumiy E. organizmdan yuqori turadigan har xil sistemalarning tuzilişi va funksiyasini örganadi. U populyatsiyalar E.si, biotsenologiya, ekosistemalar E.si kabi bölimlardan iborat. Populyatsiyalar E.si populyatsiyalarining strukturasi va mikdoriy dinamikasining umumiy qonuniyatlari hamda har xil turlar populyatsiyalari örtasidagi özaro munosabatlar (raqobat, yirtqiçlik) ni tadqiq qiladi. Biotsenologiya (hamjamoalar E.si) biotsenozlarning tuzilişi qonuniyatlari, tarkibi va funksiyasini örganadi.

Xususiy E. muayyan taksonomik guruhga mansub organizmlarning muhit şaroitiga munosabatlari majmuini örganadi (mas, haşarotlar E.si). Ba'zan xususiy E.ga muayyan ekosistema va hamjamoani örganadigan fan sifatida ham qaraladi (mas, q.x. ekosistemalari E.si — agroekologiya; ösimliklar hamjamoalari E.si — fitotsenologiya). Suv ekosistemalari va suv organizmlari E.sini örganadigan gidrobiologiya ham E.ning bir qismi hisoblanadi. E. autekologiya (har xil muhit omillarining alohida turlarga ta'sirini örgay'digan fan) va sinekologiya (organizmlar va ular majmualari örtasidagi munosabatlarni örganadigan fan)ga ham ajratiladi.

«E.» terminini 1866 yil nemis olimi E. Gekkel organizmlarning atrof muhit bilan munosabatlarini belgilaş uçun taklif etgan. E.ning fan sifatida yuzaga çiqişi 18— 19-asrlarda yaşagan naturalistlar va geograflarning işlari bilan boğliq. 19-asrning oxiri va 20-asr boşlarida tadqiqotçilar ayrim omillar, ayniqsa, iqlimning organizmlarning tarqalişi va dinamikasiga ta'sir etişiga e'tibor berişdi. Ayni şu davrda organizmlarning bir butun majmui bölgan tabiiy biotsenozlar töğrisidagi tasavvurlar şakllana boşlaydi. E. 20-asrning 20—30-y. larida jadal rivojlana boşladi. Bu davrda amerika zoologi Ç.Elton populyatsiyalar va hamjamoalarni örganişning asosiy vazifalarini körsatib berdi; italiyalik va amerikalik matematiklar V. Volterra va A. Lotka populyatsiyalarning ösişi, özaro ta'sirining matematik modellarini taklif etişdi; rus mikrobiologi G.F. Gauze bu modellarni tajribada sinab köradi. Xuddi şu davrda gidrobiologiyala tirik organizmlar orqali moddalar va energiya özgarişini miqdoriy jihatdan örganiş boşlanadi. Bir-biri va notirik atrof muhit bilan özaro boğlangan organizmlar komplekslari töğrisidagi tasavvurlarning şakllanişi ingliz botanigi A. Tenslining «ekosistema» (1935) va rus botanigi V.N. Sukaçevning «biogeotsenoz» (1940) tuşunçalarining yaratilişi bilan boğliq.

20-asrning 50-y.larida umumiy E. şakllanadi. Tadqiqotçilarning asosiy işlari organizmlar va ular hosil qiladigan sistemalarning özaro ta'sirini örganişga qaratiladi. E. tadqiqotlarida miqdoriy metodlar keng tarqala boşlaydi; lab. va tabiatda ötkaziladigan tajribalar hamda matematik modellaştirişlar keng qöllanila boşlanadi.

20-asrning 2-yarmida odamning biosferaga salbiy ta'siri kuçayişi natijasida ekologik krizisning yuzaga çiqişi va tabiatni muhofaza qiliş işlarini keng miqyosda amalga oşiriş zaruriyatining tuğilişi bilan E.ning amaliy ahamiyati keskin oşib ketdi; köpçilik tabiiy fanlarni «ekologiyalaştiriş» boşlandi; E. bilan falsafa, sotsiologiya va boşqalar bir qança fanlar örtasida uzviy boğlaniş paydo böldi. Hoz. davrda sanoat va q.x. işlab çiqarişi, transport, quriliş, ilmiytexnikaviy, demografik muammolarni hal etiş hamda tabiii resurslardan ratsional foydalaniş yöllarini işlab çiqişda ekologik yondaşuv zarur bölib qoldi.

Özbekistonda E.ning rivojlanişi D.N.Kaşkarov, A. L. Brodskiy, T. 3. Zohidov va boşqalarning işlari bilan boğliq. D. N. Kaşkarov umurtqali hayvonlarni örgangan va birinçi bölib, hayvonlar ekologiyasi darsligini yaratgan. A. L. Brodskiy tuproq umurtqasiz hayvonlarini, T. 3. Zohidov Qizilqum umurtqali hayvonlarini ekologik jihatdan tadqiq qilgan. Ösimliklar ekologiyasiga oid tadqiqotlar Q.Z.Zokirov, A. M. Muzaffarov, I . I. Granitov va ularning şogirdlari tomonidan keng miqyosda olib borilmoqda (yana q. Tabiatni muhofaza kiliş).

Ad.Odum Yu ., Osnovn ekologii, per. s ang. M., 1975; Ergaşev A., Umumiy ekologiya, T., 2003; Töxtayev A., Ekologiya, T., 2000.

Ahmadqul Ergaşev, Oçil Mavlonov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЭКОЛОГИЯ (юн. — уй, турар жой ва ...логия) — организмдан ҳар хил даражада юқори турадиган системалар; популяциялар, биоценозлар, биогеоценозлар (экосистемалар) ва биосферанинг тузилиши, уларда кечадиган жараёнларни ўрганадиган биол. фанлари мажмуи. Э.ни организмлар ва улар билан атроф муҳит ўртасидаги ўзаро муносабатларни ўрганадиган фан сифатида ҳам талқин қилинади. Э. ўрганадиган объектларига кўра, умумий ва хусусий Э.га ажратилади.

Умумий Э. организмдан юқори турадиган ҳар хил системаларнинг тузилиши ва функциясини ўрганади. У популяциялар Э.си, биоценология, экосистемалар Э.си каби бўлимлардан иборат. Популяциялар Э.си популяцияларининг структураси ва микдорий динамикасининг умумий қонуниятлари ҳамда ҳар хил турлар популяциялари ўртасидаги ўзаро муносабатлар (рақобат, йиртқичлик) ни тадқиқ қилади. Биоценология (ҳамжамоалар Э.си) биоценозларнинг тузилиши қонуниятлари, таркиби ва функциясини ўрганади.

Хусусий Э. муайян таксономик гуруҳга мансуб организмларнинг муҳит шароитига муносабатлари мажмуини ўрганади (мас, ҳашаротлар Э.си). Баъзан хусусий Э.га муайян экосистема ва ҳамжамоани ўрганадиган фан сифатида ҳам қаралади (мас, қ.х. экосистемалари Э.си — агроэкология; ўсимликлар ҳамжамоалари Э.си — фитоценология). Сув экосистемалари ва сув организмлари Э.сини ўрганадиган гидробиология ҳам Э.нинг бир қисми ҳисобланади. Э. аутэкология (ҳар хил муҳит омилларининг алоҳида турларга таъсирини ўргайЪдиган фан) ва синэкология (организмлар ва улар мажмуалари ўртасидаги муносабатларни ўрганадиган фан)га ҳам ажратилади.

«Э.» терминини 1866 йил немис олими Э. Геккел организмларнинг атроф муҳит билан муносабатларини белгилаш учун таклиф этган. Э.нинг фан сифатида юзага чиқиши 18— 19-асрларда яшаган натуралистлар ва географларнинг ишлари билан боғлиқ. 19-асрнинг охири ва 20-аср бошларида тадқиқотчилар айрим омиллар, айниқса, иқлимнинг организмларнинг тарқалиши ва динамикасига таъсир этишига эътибор беришди. Айни шу даврда организмларнинг бир бутун мажмуи бўлган табиий биоценозлар тўғрисидаги тасаввурлар шакллана бошлайди. Э. 20-асрнинг 20—30-й. ларида жадал ривожлана бошлади. Бу даврда америка зоологи Ч.Элтон популяциялар ва ҳамжамоаларни ўрганишнинг асосий вазифаларини кўрсатиб берди; италиялик ва америкалик математиклар В. Вольтерра ва А. Лотка популяцияларнинг ўсиши, ўзаро таъсирининг математик моделларини таклиф этишди; рус микробиологи Г.Ф. Гаузе бу моделларни тажрибада синаб кўради. Худди шу даврда гидробиологияла тирик организмлар орқали моддалар ва энергия ўзгаришини миқдорий жиҳатдан ўрганиш бошланади. Бир-бири ва нотирик атроф муҳит билан ўзаро боғланган организмлар комплекслари тўғрисидаги тасаввурларнинг шаклланиши инглиз ботаниги А. Тенслининг «экосистема» (1935) ва рус ботаниги В.Н. Сукачевнинг «биогеоценоз» (1940) тушунчаларининг яратилиши билан боғлиқ.

20-асрнинг 50-й.ларида умумий Э. шаклланади. Тадқиқотчиларнинг асосий ишлари организмлар ва улар ҳосил қиладиган системаларнинг ўзаро таъсирини ўрганишга қаратилади. Э. тадқиқотларида миқдорий методлар кенг тарқала бошлайди; лаб. ва табиатда ўтказиладиган тажрибалар ҳамда математик моделлаштиришлар кенг қўлланила бошланади.

20-асрнинг 2-ярмида одамнинг биосферага салбий таъсири кучайиши натижасида экологик кризиснинг юзага чиқиши ва табиатни муҳофаза қилиш ишларини кенг миқёсда амалга ошириш заруриятининг туғилиши билан Э.нинг амалий аҳамияти кескин ошиб кетди; кўпчилик табиий фанларни «экологиялаштириш» бошланди; Э. билан фалсафа, социология ва бошқалар бир қанча фанлар ўртасида узвий боғланиш пайдо бўлди. Ҳоз. даврда саноат ва қ.х. ишлаб чиқариши, транспорт, қурилиш, илмийтехникавий, демографик муаммоларни ҳал этиш ҳамда табиии ресурслардан рационал фойдаланиш йўлларини ишлаб чиқишда экологик ёндашув зарур бўлиб қолди.

Ўзбекистонда Э.нинг ривожланиши Д.Н.Кашкаров, А. Л. Бродский, Т. 3. Зоҳидов ва бошқаларнинг ишлари билан боғлиқ. Д. Н. Кашкаров умуртқали ҳайвонларни ўрганган ва биринчи бўлиб, ҳайвонлар экологияси дарслигини яратган. А. Л. Бродский тупроқ умуртқасиз ҳайвонларини, Т. 3. Зоҳидов Қизилқум умуртқали ҳайвонларини экологик жиҳатдан тадқиқ қилган. Ўсимликлар экологиясига оид тадқиқотлар Қ.З.Зокиров, А. М. Музаффаров, И . И. Гранитов ва уларнинг шогирдлари томонидан кенг миқёсда олиб борилмоқда (яна қ. Табиатни муҳофаза килиш).

Ад.Одум Ю ., Основн экологии, пер. с анг. М., 1975; Эргашев А., Умумий экология, Т., 2003; Тўхтаев А., Экология, Т., 2000.

Аҳмадқул Эргашев, Очил Мавлонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.