Ekologiya

Ekologiya (qadimgi yunonça: ekos — „uy“, „turar joy“) — organizmlar va ular bilan atrof muhit örtasidagi özaro munosabatlarni, şuningdek organizmdan yuqori turadigan sistemalarning tuzilişi va faoliyatini örganadigan fan. U biologiyaning bir bölimi hisoblanadi.

Ekologiya populyatsiyalar, biotsenozlar, biogeotsenozlar (ekosistemalar) va biosferaning tuzilişini hamda ularda keçadigan jarayonlarni tadqiq qiladi. Ingliz tilidagi Vikipediyada unga organizmlarning köpligi, biomassasi va tarqalişini muhit şaroitida örganiş, turlar içida va turlar orasidagi hamkorlik, raqobat va yirtqiçlik, şuningdek biologik xilma-xillikning ekosistema jarayonlariga ta'siri kiradi, deyiladi.

Atrof muhit omillari jismoniy (iqlim), kimyoviy va biologik omillarga ajratiladi. Ekologiyada oziq (trofik) zanjirlar muhim mavzu hisoblanadi: ularning asosini quyoş energiyasidan foydalanib organik modda hosil qiluvçi yaşil ösimliklar (produtsentlar) taşkil qiladi, hayvonlar esa konsumentlar sanaladi.

„Ekologiya“ terminini 1866-yilda nemis olimi E. Gekkel taklif etgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Britaniya ensiklopediyasi ekologiya ilk manbalari sifatida qadimgi yunon tabiatşunoslari, birinçi navbatda Teofrast işlarini körsatadi. Ingliz tilidagi Vikipediyada esa bugungi ma'nodagi ekologiya 1890-yillarda amerikalik botaniklar guruhi bilan boşlangan, deyiladi.

20-asrning 20—30-yillarida fan jadal rivojlandi: Ç. Elton 1930-yilda populyatsiyalar va jamoalarni örganişning asosiy vazifalarini körsatdi, V. Volterra va A. Lotka populyatsiyalar ösişining matematik modellarini taklif etdi, G. F. Gauze bu modellarni tajribada sinab kördi. A. Tensli „ekosistema“ (1935), V. N. Sukaçev „biogeotsenoz“ tuşunçasini kiritdi; Sukaçev tuşunçasining yili manbalarda 1942 va 1940 (rus tilidagi Vikipediyada „5 yil keyin“) deb turliça berilgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 1913-yilda Britaniya ekologik jamiyati, 1915-yilda Amerika ekologik jamiyati tuzilgan, 1913-yildan Journal of Ecology çiqa boşlagan. 1926-yilda V. I. Vernadskiy biosfera tuşunçasiga hozirgi ta'rifni bergan.

20-asrning 50-yillarida umumiy ekologiya şakllandi, miqdoriy metodlar keng tarqaldi. 20-asrning ikkinçi yarmida ekologik inqiroz tufayli fanning amaliy ahamiyati keskin oşdi, ekologiya falsafa, sotsiologiya kabi fanlar bilan boğlandi.

Özbekistonda ekologiyaning rivojlanişi D. N. Kaşkarov, A. L. Brodskiy, T. Z. Zohidov kabi olimlarning işlari bilan boğliq. Kaşkarov hayvonlar ekologiyasi böyiça birinçi darslikni yaratgan. Ösimliklar ekologiyasi böyiça tadqiqotlarni Q. Z. Zokirov, A. M. Muzaffarov, I. I. Granitov va ularning şogirdlari olib borgan.

Obyektlariga köra ekologiya umumiy va xususiy ekologiyaga ajratiladi. Umumiy ekologiya populyatsiyalar ekologiyasi, biotsenologiya va ekosistemalar ekologiyasidan iborat. Xususiy ekologiya muayyan taksonomik guruhning (masalan, haşarotlar) muhitga munosabatini örganadi; agroekologiya, fitotsenologiya va gidrobiologiya ham şu sohaga yaqin.

Şuningdek, ekologiya autekologiya (muhit omillarining alohida turlarga ta'siri) va sinekologiya (organizmlar va ularning majmualari örtasidagi munosabatlar)ga bölinadi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 1910-yilda Bryusseldagi Uçinçi xalqaro botanika kongressida autekologiya, demekologiya va sinekologiya ajratilgan. Bundan taşqari geoekologiya, gidroekologiya, landşaft ekologiyasi, inson ekologiyasi, ijtimoiy ekologiya kabi yönalişlar mavjud.

Tadqiqotlarda laboratoriya va tabiatdagi tajribalar hamda matematik modellaştiriş qöllanadi.