Etologiya

Etologiya (yunonça ἦθος — «xarakter», «urf-odat» va -logiya) — hayvonlar xatti-harakatini tabiiy yaşaş şaroitida örganadigan fan. U biologiyaning, xususan zoologiyaning bir bölimi hisoblanadi.

Etologiya hayvonlar xatti-harakatini tabiiy muhitda tadqiq qiladi. Rus tilidagi ma'lumotga köra, u asosan genetik jihatdan belgilangan xulq-atvorni (instinktlarni) va xulq-atvorning evolyutsiyasini örganadi, instinktiv xulq-atvorning tarkibiy qismlarini (ehtiyoj, kalit oğohlantiruvçilar, reflekslar va boşqalar) hamda ularning odamdagi körinişlarini ham tekşiradi.

Özbekça manbaga köra, tuban tuzilgan hayvonlarda tuğma xulq-atvor ustun böladi. Yuksak tuzilgan hayvonlarning etologik reaksiyalari esa irsiylanadigan xulq-atvor bilan birga, yaşaş muhiti ta'sirida hayot davomida hosil böladigan xulq-atvordan şakllanadi.

Niko Tinbergen xatti-harakatni töliq tahlil qiliş uçun tört savolni ilgari surgan:

• Vazifasi: xatti-harakat hayvonning yaşab qolişi va nasl qoldirişiga qanday ta'sir qiladi;
• Sababi: xatti-harakatni qanday ta'sirlar yuzaga çiqaradi;
• Rivojlanişi: xatti-harakat yoş bilan qanday özgaradi va u namoyon bölişi uçun qanday oldingi tajriba kerak;
• Evolyutsion tarixi: u qarindoş turlardagi öxşaş xatti-harakatlar bilan qanday soliştiriladi va filogenez jarayonida qanday paydo bölgan bölişi mumkin.

Ingliz tilidagi manbaga köra, bu tuşuntirişlar bir-birini töldiradi va har bir xatti-harakat törtala darajada izohlanişi kerak.

Etologiya dalillaridan çorvaçilikning ayrim sohalarida, baliqçilik xöjaligida, tibbiyotda, kibernetikada va boşqalarda foydalaniladi. Bu sohadagi tadqiqotlar hayvonot dunyosini muhofaza qiliş va undan oqilona foydalaniş muammolarini hal etişda ham muhim.

Özbekça manbada «etologiya» atamasini belgiyalik olim L. Dollo taklif etgan (1904) deyiladi. Rus tilidagi manbada esa atamani 1859-yilda fransuz zoologi Izidor Jofrua Sent-Iler kiritgani, 1902-yilda Angliyada amerikalik entomolog Uilyam Morton Uiler işlari tufayli deyarli hozirgi şaklida maşhur bölgani aytiladi. Ingliz tilidagi manba ham atamani 1902-yilda Uiler ommalaştirgan, deb yozadi. Demak, atamaning kelib çiqişi haqidagi ma'lumotlar manbalarda bir-biriga mos kelmaydi.

Etologiyaning ilmiy ildizlari Çarlz Darvin işlariga hamda 19-asr oxiri — 20-asr boşidagi amerikalik va nemis ornitologlariga (Çarlz Uitmen, Oskar Xaynrot, Uolles Kreyg) borib taqaladi. Darvinning 1872-yilgi «Odam va hayvonlarda hissiyotlarning ifodalanişi» kitobi köp etologlarga ta'sir qilgan. Dastlabki etologlar xulq-atvorni örganişni etogramma — asosiy xatti-harakat turlari va ularning uçraş çastotasi tavsifini tuzişdan boşlagan.

Etologiya mustaqil fan sifatida 20-asrning 30-yillarida şakllana boşladi. Uning şakllanişi asosan Konrad Lorents va Niko Tinbergen işlari bilan boğlanadi; Karl fon Friş ham zamonaviy etologiyaning boşlanişida tilga olinadi. Lorents, Tinbergen va fon Friş 1973-yilda fiziologiya yoki tibbiyot böyiça Nobel mukofotini birgalikda olgan. Ikkinçi jahon uruşidan keyin Tinbergen Oksford universitetiga köçgan, etologiya Buyuk Britaniyada ham kuçaygan. Rus tilidagi manbaga köra, 1950–1960-yillarda etologiya yirik biologik fanga aylangan. 1972-yilda Inson etologiyasi xalqaro jamiyati taşkil etilgan.

Etologiya laboratoriya va dala tadqiqotlarini birlaştiradi, neyroanatomiya, ekologiya va evolyutsion biologiya bilan çambarças boğliq. Dastlab u laboratoriyada tahliliy usullar bilan işlagan qiyosiy psixologlar va bixevioristlardan tabiiy şaroitda örganuvçi mutaxassislarni ajratiş uçun qöllangan. Hozirgi etologiya fanlararo xarakterga ega.

Özbekça manbada etologiyadagi yönalişlar sifatida irsiylanadigan xatti-harakat şakllari (şartsiz reflekslar, instinktlar), hayvonlarni örgatiş qonuniyatlari va ekstrapolyatsion xatti-harakatni örganiş körsatilgan.

1972-yilda Jon Kruk qiyosiy etologiyani (hayvonlarni alohida individ sifatida örganiş) ijtimoiy etologiyadan (hayvonlar guruhlari va ulardagi ijtimoiy tuzilma) ajratgan. 1975-yilda E. O. Uilsonning «Sotsiobiologiya» kitobi çiqqaç, xulq-atvor tadqiqotlarida ijtimoiy jihatlarga e'tibor kuçaygan. Xulq-atvor ekologiyasining rivoji va qiyosiy psixologiya bilan yaqinlaşuv natijasida xatti-harakatni örganişda turli yondaşuvlar yuzaga kelgan.