Tuproq biologiyasi

Tuproq biologiyasi — tuproqdagi mikroblar va hayvonlar faolligi hamda ekologiyasini örganuvçi ilm sohasi. U tuproq hosil bölişi va organik moddalarning parçalanişi bilan boğliq bölib, tuproq unumdorligi, ösimliklar ösişi, tuproq tuzilişi va uglerod töplanişiga katta ta'sir körsatadi.

Tuproq biologiyasi tuproq profilida yoki tuproq va çirindi (yem-xaşak) çegarasida hayotining muhim qismini ötkazadigan barça organizmlarni örganadi. Ularni jamlab tuproq biotasi, tuproq faunasi yoki edafon deb ataydi. Bularga yomğir çuvalçanglari, nematodalar, oddiy bir hujayralilar, zamburuğlar, bakteriyalar, turli böğimoyoqlilar, ba'zi sudralib yuruvçilar (masalan, ilonlar) hamda gʻophirlar, kalamuşlar va daşt itlari kabi yer kovlovçi sutemizuvçilar kiradi.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, tuproq dunyo biologik xilma-xilligining taxminan 59 foizini öz içiga oladi. Tuproq organizmlari organik moddalarni parçalab, oziq moddalarni ösimliklar özlaştira oladigan holatga keltiradi. Ularning tanasida saqlanadigan oziq moddalar, ayniqsa azot va fosfor, yuvilib ketişining oldini oladi. Tuproq organizmlarining faoliyatisiz organik qoldiqlar çirimay yuzada töplanib qolar, çirindi (gumus) va ösimliklar uçun oziq moddalar hosil bölmas edi.

Organizmlar ölçamiga qarab guruhlanadi: megafauna (20 mm dan yirik), makrofauna (2–20 mm), mezofauna (100 mikrometrdan 2 mm gaça) hamda mikrofauna va mikroflora (1–100 mikrometr).

Manbalarda bu sohada hali köp narsa noma'lum ekani ta'kidlanadi. Masalan, 1996-yilda glomalinning aniqlanişi tuproqdagi biogeokimyoviy aylaniş haqidagi ba'zi asosiy savollarga javob beriş uçun bilim yetişmasligini körsatgan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, tuproq aholisini kompleks örganiş 1940-yillarda SSSRda boşlangan. Inglizça Vikipediyada tuproq biologiyasi nisbatan yangi fan sifatida ta'riflanadi. Manbalarda keltirilgan adabiyotlar orasida M. S. Gilyarovning 1949-yilgi va 1965-yilgi asarlari, A. Burges va F. Rouning «Soil Biology» kitobi (1967) hamda R. Bardgettning «The Biology of Soil» kitobi (2005) bor.

Rus tilidagi Vikipediyada tuproq biologiyasining asosiy yönalişlari sifatida tuproq mikrobiologiyasi va mikologiyasi, tuproq zoologiyasi hamda tuproqşunoslik körsatilgan.

Soha quyidagi işlarni qamrab oladi:

• biologik jarayonlar va populyatsiyalar dinamikasini modellaştiriş;
• tuproq biologiyasi, fizikasi va kimyosi: fizik-kimyoviy parametrlar va sirt xossalarining biologik jarayonlarga ta'siri;
• populyatsiya biologiyasi va molekulyar ekologiya: mikroorganizmlar va hayvonlar populyatsiyalarini örganiş usullari, xilma-xillik va dinamika, genetik uzatiliş, muhit omillarining ta'siri;
• jamoalar ekologiyasi va faoliyat jarayonlari: organizmlarning mineral yoki organik birikmalar bilan özaro ta'siri, elementlar aylanişi, tuproq strukturalanişi.

Bunda molekulyar biologiya, genetika, ekofiziologiya, biogeografiya, ekologiya, tuproq jarayonlari, organik moddalar, oziq moddalar dinamikasi va landşaft ekologiyasi kabi qöşimça fanlar yondaşuvlari qöllanadi.