Ekspressionizm

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 51–53-b. — ziyouz.com

Ekspressionizm (lot. yexrgekyu — ifodalaş, izhor qiliş) — 1900— 20-y.larda adabiyot va san'atda yuzaga kelgan yönaliş; davrning ötkir inqirozlarining aks sadosi sifatida yuzaga kelgan. E. asarlaridagi ijtimoiy tanqidiy ruhi bilan parallel mavjud bölgan yoki keyin yuzaga kelgan avangard san'atidan farq qiladi. Uning asarlarida zamonaviy sivilizatsiyaning inqirozi tabiat va insoniyatga yopirilib kelayotgan halokat körinişi tarzida namoyon böladi. «E.» termini ilk bor X. Valden tomonidan qöllangan (1911). E.da, asosan, ijodkorning subyektiv tasavvurlari, histuyğulari ifodalandi, ulardagi ehtiroslilik va jiddiylik asarlarga jöşqinlik baxş etdi. E. taraqqiyoti qarama-qarşiliklarga ega böldi, bir tomondan, modernistik an'analarning rivojlanişiga ta'sir körsatsa, boşqa tomondan, ijtimoiy tanqidiy yönalişning qaror topişini ta'minladi.

Badiiy adabiyotda — E. özining tipik xarakterga ega bölmagan asarlari bilan namoyon böldi. Ekspressionistik adabiyotning asosiy janri lirik poeziya va publitsistik drama bölganligi ham bejiz emas. Bu taxlit asarlarda muallifning uzundanuzoq va hissiyotli monologlari örin olardi. E. adabiyotining paydo bölişi G. Trakl (Avstriya), G. Xeym va E. Ştadler (Germaniya) nomlari bilan boğliq. Ularning tragizmga boy lirikasida hayot öşa davr tamaddunining şiddatli odimini tutiş tarzidagina emas, balki yaqinlaşib kelayotgan tarixiy burilişlarni seziş, şaxsning ijtimoiy mavjudotga şaksiz boğliqlik hissi bilan tuğilgan girdibod harakati yösini tarzida talqin qilingan. Bu taxlit asarlarni G. Benn, I. Bexer, Ya. Van-Goddis, F. Verfel va E. LaskerŞyuler lirikasida, V. Gazenklever, G Kayzer, L. Rubiner, E. Toller, F. fon Unru, K.X. Yann dramalarida, A. Dyoblin, G. Meyrink, L. Frank, K. Edşmid va qisman F. Kafkaning nasriy asarlarida ham köriş mumkin.

Tasviriy san'atda E. ötmişdoşlari (turli darajada simvolizmga yaqin bölgan) golland rassomi Van Gog, norvegiyalik E. Munk, belgiyalik J. Ensor ijodidan ta'sirlandilar. E. tamoyillari köproq nemis va avstriyalik rassomlar ijodida özini töliq namoyon qildi. «Köprik» uyuşmasi a'zolari (E. Kirxner, M. Pexşteyn, E. Xekkel va boşqalar) E. ruhida asarlar yaratdilar; «Moviy suvoriy» jamiyati a'zolari (V.Kandinskiy, F. Mark va boşqalar) ning asarlari obraz qurilişiga köra birmunça yetuk bölgan; rassom O. Kokoşka, M. Bekman, haykaltaroş V. Lembruk va boşqalar erkin ijod qildilar hamda tasviriy ifodalilik masalalariga e'tiborni köproq qaratdilar. Inqilobiy mafqura ta'sirida bir qator rassomlar ijodida E. uruş va inson huquqlarini poymol etilişiga qarşi böyoqlarga ega böldi. E. grafika (dastgoh va kitob grafikasi)da ham sezilarli örin tutdi. Oqqora böyoqlarning keskinligi, tasvirlarda erkin şakllarni işlatilişi grafik asarlarga jöşqinlik baxş etiş bilan birga uning içki mohiyatini yoritişga xizmat qildi (mas, belgiyalik F. Mazarel asarlari).

Özbekiston tasviriy san'atida E. ta'siri 20-asrning 20—30-y.larida M. Kurzin, V. Yeremyan, V. Ufimsevlarning ayrim asarlarida seziladi. N. Kaşinaning ilk ijodida şu ta'sirni köriş mumkin.

Musiqada E.ning ilk körinişlari G. Maler (yetuk simfoniyalari va «Yer haqida qöşiq» turkumi) R. Ştraus («Salomeya» va «Elektra» operalari) ijodida namoyon bölgan. Musiqiy E. tölaligiça Yangi Vena maktabi vakillari asarlarida, keyinçalik uning uslubiy tamoyillari boşqa kompozitorlar ijodida ham öz aksini topgan (P. Xindemitning «Qotil— ayollar umidi» va «Avliyo Susanna», E. Kşenekning «Soya ustidan sakraş», B. Bartokning «Ajoyib mandarin» operalari, A. Oneggerning 3 va 5simfoniyalari va boşqalar). E.ga xos öta hayajonli, keskin kayfiyat qarama-qarşi (oğir qayğuli, ğamgin yoki xayoliy, osoyişta bölgan) obrazlar töqnaşuvi orqali yuzaga keladi. Ifoda vositalari atonallik, dodekafoniyata xos unsurlarning keng tatbiq etilişi, garmoniyaning ötkir hamohangsizligi, kuy tuzilmalari özaro boğlanmaganligi, vokal partiyaning nutq intonatsiyalariga asoslanganligi bilan ajralib turadi. Uzbekiston kompozitorlaridan F. va D. YanovYanovskiylarning turli janrdagi asarlari, N.Zokirovning operalari, M.Tojiyev va T.Qurbonovning ayrim simfoniyalarida E. xususiyatlari uçraydi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЭКСПРЕССИОНИЗМ (лот. ехргекю — ифодалаш, изҳор қилиш) — 1900— 20-й.ларда адабиёт ва санъатда юзага келган йўналиш; даврнинг ўткир инқирозларининг акс садоси сифатида юзага келган. Э. асарларидаги ижтимоий танқидий руҳи билан параллел мавжуд бўлган ёки кейин юзага келган авангард санъатидан фарқ қилади. Унинг асарларида замонавий цивилизациянинг инқирози табиат ва инсониятга ёпирилиб келаётган ҳалокат кўриниши тарзида намоён бўлади. «Э.» термини илк бор X. Валден томонидан қўлланган (1911). Э.да, асосан, ижодкорнинг субъектив тасаввурлари, ҳистуйғулари ифодаланди, улардаги эҳтирослилик ва жиддийлик асарларга жўшқинлик бахш этди. Э. тараққиёти қарама-қаршиликларга эга бўлди, бир томондан, модернистик анъаналарнинг ривожланишига таъсир кўрсатса, бошқа томондан, ижтимоий танқидий йўналишнинг қарор топишини таъминлади.

Бадиий адабиётда — Э. ўзининг типик характерга эга бўлмаган асарлари билан намоён бўлди. Экспрессионистик адабиётнинг асосий жанри лирик поэзия ва публицистик драма бўлганлиги ҳам бежиз эмас. Бу тахлит асарларда муаллифнинг узунданузоқ ва ҳиссиётли монологлари ўрин оларди. Э. адабиётининг пайдо бўлиши Г. Тракль (Австрия), Г. Хейм ва Э. Штадлер (Германия) номлари билан боғлиқ. Уларнинг трагизмга бой лирикасида ҳаёт ўша давр тамаддунининг шиддатли одимини тутиш тарзидагина эмас, балки яқинлашиб келаётган тарихий бурилишларни сезиш, шахснинг ижтимоий мавжудотга шаксиз боғлиқлик ҳисси билан туғилган гирдибод ҳаракати йўсини тарзида талқин қилинган. Бу тахлит асарларни Г. Бенн, И. Бехер, Я. Ван-Годдис, Ф. Верфель ва Э. ЛаскерШюлер лирикасида, В. Газенклевер, Г Кайзер, Л. Рубинер, Э. Толлер, Ф. фон Унру, К.Х. Янн драмаларида, А. Дёблин, Г. Мейринк, Л. Франк, К. Эдшмид ва қисман Ф. Кафканинг насрий асарларида ҳам кўриш мумкин.

Тасвирий санъатда Э. ўтмишдошлари (турли даражада символизмга яқин бўлган) голланд рассоми Ван Гог, норвегиялик Э. Мунк, бельгиялик Ж. Энсор ижодидан таъсирландилар. Э. тамойиллари кўпроқ немис ва австриялик рассомлар ижодида ўзини тўлиқ намоён қилди. «Кўприк» уюшмаси аъзолари (Э. Кирхнер, М. Пехштейн, Э. Хеккель ва бошқалар) Э. руҳида асарлар яратдилар; «Мовий суворий» жамияти аъзолари (В.Кандинский, Ф. Марк ва бошқалар) нинг асарлари образ қурилишига кўра бирмунча етук бўлган; рассом О. Кокошка, М. Бекман, ҳайкалтарош В. Лембрук ва бошқалар эркин ижод қилдилар ҳамда тасвирий ифодалилик масалаларига эътиборни кўпроқ қаратдилар. Инқилобий мафқура таъсирида бир қатор рассомлар ижодида Э. уруш ва инсон ҳуқуқларини поймол этилишига қарши бўёқларга эга бўлди. Э. графика (дастгоҳ ва китоб графикаси)да ҳам сезиларли ўрин тутди. Оққора бўёқларнинг кескинлиги, тасвирларда эркин шаклларни ишлатилиши график асарларга жўшқинлик бахш этиш билан бирга унинг ички моҳиятини ёритишга хизмат қилди (мас, бельгиялик Ф. Мазарель асарлари).

Ўзбекистон тасвирий санъатида Э. таъсири 20-асрнинг 20—30-й.ларида М. Курзин, В. Еремян, В. Уфимцевларнинг айрим асарларида сезилади. Н. Кашинанинг илк ижодида шу таъсирни кўриш мумкин.

Мусиқада Э.нинг илк кўринишлари Г. Малер (етук симфониялари ва «Ер ҳақида қўшиқ» туркуми) Р. Штраус («Саломея» ва «Электра» опералари) ижодида намоён бўлган. Мусиқий Э. тўлалигича Янги Вена мактаби вакиллари асарларида, кейинчалик унинг услубий тамойиллари бошқа композиторлар ижодида ҳам ўз аксини топган (П. Хиндемитнинг «Қотил— аёллар умиди» ва «Авлиё Сусанна», Э. Кшенекнинг «Соя устидан сакраш», Б. Бартокнинг «Ажойиб мандарин» опералари, А. Онеггернинг 3 ва 5симфониялари ва бошқалар). Э.га хос ўта ҳаяжонли, кескин кайфият қарама-қарши (оғир қайғули, ғамгин ёки хаёлий, осойишта бўлган) образлар тўқнашуви орқали юзага келади. Ифода воситалари атоналлик, додекафонията хос унсурларнинг кенг татбиқ этилиши, гармониянинг ўткир ҳамоҳангсизлиги, куй тузилмалари ўзаро боғланмаганлиги, вокал партиянинг нутқ интонацияларига асосланганлиги билан ажралиб туради. Узбекистон композиторларидан Ф. ва Д. ЯновЯновскийларнинг турли жанрдаги асарлари, Н.Зокировнинг опералари, М.Тожиев ва Т.Қурбоновнинг айрим симфонияларида Э. хусусиятлари учрайди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.