Ekspressionizm
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Ekspressionizm (lotinça expressio — «ifoda», «izhor») — XX asrning birinçi çoragida, asosan Germaniya va Avstriyada şakllangan san'at va adabiyot oqimi. Ekspressionistlar dunyoni tasvirlaşdan köra, uning ijodkor qalbida uyğotgan his-hayajonni ifodalaşga intilgan; şu maqsadda şakl va ranglar ataylab özgartirilgan, kuçaytirilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, oqim pozitivizm, naturalizm va impressionizmga javob tariqasida yuzaga kelgan.1
Kelib çiqişi
13ÖzME oqimni davr inqirozlarining aks-sadosi deb baholaydi: ekspressionistik asarlarda zamonaviy sivilizatsiya tanazzuli tabiat va insoniyatni kutayotgan halokat sifatida gavdalanadi. ÖzME'ga köra, atamani 1911-yilda Gervart Valden qöllagan; Inglizça Vikipediya esa sözning kelib çiqişini 1901-yilda Parijda körgazmaga qöyilgan Jyulen-Ogyust Erve asarlari yoki 1910-yilda çex san'atşunosi Antonin Matejçek bilan boğlaydi. Oqimning ötmişdoşlari qatorida faylasuf Fridrix Nitsşe, dramaturg Avgust Strindberg, rassomlar Vinsent van Gog, Edvard Munk va Jeyms Ensor tilga olinadi.
Tasviriy san'atda
13Inglizça Vikipediyaga köra, 1905-yilda Drezdenda Ernst Lyudvig Kirxner boşçiligida «Köprik» (Die Brücke) guruhi tuzilgan; uni nemis ekspressionizmining boşlanişi deb hisoblaşadi. 1911-yilda Myunxenda «Moviy suvoriy» (Der Blaue Reiter) birlaşmasi paydo bölgan, unga Vasiliy Kandinskiy, Frans Mark, Paul Kle va Avgust Makke kirgan. ÖzME bu doiradan taşqarida mustaqil ijod qilgan Oskar Kokoşka, Maks Bekman va haykaltaroş Vilgelm Lembrukni ham tilga oladi. Ekspressionizm grafikada, ayniqsa yoğoç gravyurada yaqqol namoyon bölgan: oq va qora rangning keskin qarama-qarşiligi tasvirga kuçli ta'sir beradi.
Adabiyot va teatrda
13ÖzME'ga köra, ekspressionistik adabiyotda lirik şe'riyat va publitsistik drama yetakçi janr bölgan, ularda muallifning uzun va hissiyotli monologlari keng örin olgan. Oqimning ilk namoyandalari — avstriyalik Georg Trakl, nemis şoirlari Georg Xeym va Ernst Ştadler. Gotfrid Benn, Frans Verfel, Else Lasker-Şyuler lirikasida, Georg Kayzer va Ernst Toller dramalarida, Alfred Döblin va qisman Frans Kafka nasrida ham bu uslub sezilib turadi. Inglizça Vikipediyaga köra, Berlinda çiqqan «Der Sturm» (1910-yildan, muharriri Valden) va «Die Aktion» (1911-yildan) jurnallari oqimning asosiy minbari bölgan.
Musiqa va kinoda
13ÖzME'ga köra, musiqiy ekspressionizmning ilk belgilari Gustav Maler va Rixard Ştraus («Salomeya», «Elektra») ijodida körinadi, töla holda esa Yangi Vena maktabi kompozitorlari asarlarida namoyon bölgan. Bu musiqa uçun atonallik, keskin dissonanslar, nutq intonatsiyasiga yaqin vokal partiyalar xos. Inglizça Vikipediyaga köra, nemis kinosida ham ekspressionistik uslub vujudga kelgan: Robert Vinening «Doktor Kaligari kabineti» (1920), Frits Langning «Metropolis» (1927) va Fridrix Murnauning «Nosferatu» (1922) filmlari bunga misol. Ğalati bezatilgan dekoratsiyalar, keskin yoruğlik-soya kontrasti keyinroq Gollivud kinosiga ham ta'sir qilgan.
Özbekistonda
13ÖzME'ga köra, Özbekiston tasviriy san'atida ekspressionizm ta'siri 1920—1930-yillarda M. Kurzin, V. Yeremyan, V. Ufimsev asarlarida va N. Kaşinaning ilk ijodida körinadi. Musiqada esa uning ayrim xususiyatlari Feliks va Dmitriy Yanov-Yanovskiylar, N. Zokirov va boşqa kompozitorlar asarlarida uçraydi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Ekspressionizm // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2740 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAEkspressionizm. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2740
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2740
Manbalar
1 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Expressionismen.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.