Elastik tölqinlar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 59-b. — ziyouz.com
Elastik tölqinlar — elastik muhit (gaz, suyuklik va qattiq jismlar)da tarqaladigan mexanik tebranişlar. Tölqinlar tarqalayotgan muhitning zarralari tölqinlar bilan birga köçmaydi, ular faqat öz muvozanat holatlari atrofida tebranib turadi. E.t.ning böylama va köndalang xillari bor. Böylama E.t.da muhitning zarralari tölqinlar tarqalayotgan yönalişi böylab, köndalang E.t.da esa tarqalayotgan yönalişga perpendikulyar yönalişda tebranadi. Mexanik köndalang tölqinlar faqat siljiş qarşiligiga ega muhitda hosil bölişi mumkin. Suyuq va gaz holatdagi muhitlarda faqat böylama tölqinlar; qattiq muhitda ham böylama, ham köndalang tölqinlar vujudga keladi. Istalgan vaqtda tebranişlar yetib kelgan elastik muhit nuqtadarining geometrik örni tölqin fronti deb, bir xil fazada tebranuvçi nuqtalarning geometrik örni tölqin sirti deb ataladi. Tölqin sirtlari istalgan şaklda bölişi mumkin. Eng sodda holda ular tekis (yassi) yoki sfera (sferik) şaklida böladi. E.t. elastik muhit zarralarining tebraniş amplitudasi va çastotasi, tölqin uzunligi, faza hamda guruh tezliklari va boşqalar körsatkiçlar bilan ifodalanadi. E.t. çastotasi Gs uluşlaridan 1013 Gi gaça. E.t.dan seysmologiya va gidrolokatsiyada, okeanlarni örganişda, qattiq, suyuq hamda gaz holatdagi moddalarning tuzilişini örganişda, tibbiyot va boşqalar sohalarda keng foydalaniladi (yana q. Tölqinlar).
Q.: Tölqinlar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭЛАСТИК ТЎЛҚИНЛАР — эластик муҳит (газ, суюклик ва қаттиқ жисмлар)да тарқаладиган механик тебранишлар. Тўлқинлар тарқалаётган муҳитнинг зарралари тўлқинлар билан бирга кўчмайди, улар фақат ўз мувозанат ҳолатлари атрофида тебраниб туради. Э.т.нинг бўйлама ва кўндаланг хиллари бор. Бўйлама Э.т.да муҳитнинг зарралари тўлқинлар тарқалаётган йўналиши бўйлаб, кўндаланг Э.т.да эса тарқалаётган йўналишга перпендикуляр йўналишда тебранади. Механик кўндаланг тўлқинлар фақат силжиш қаршилигига эга муҳитда ҳосил бўлиши мумкин. Суюқ ва газ ҳолатдаги муҳитларда фақат бўйлама тўлқинлар; қаттиқ муҳитда ҳам бўйлама, ҳам кўндаланг тўлқинлар вужудга келади. Исталган вақтда тебранишлар етиб келган эластик муҳит нуқтадарининг геометрик ўрни тўлқин фронти деб, бир хил фазада тебранувчи нуқталарнинг геометрик ўрни тўлқин сирти деб аталади. Тўлқин сиртлари исталган шаклда бўлиши мумкин. Энг содда ҳолда улар текис (ясси) ёки сфера (сферик) шаклида бўлади. Э.т. эластик муҳит зарраларининг тебраниш амплитудаси ва частотаси, тўлқин узунлиги, фаза ҳамда гуруҳ тезликлари ва бошқалар кўрсаткичлар билан ифодаланади. Э.т. частотаси Гц улушларидан 1013 Ги гача. Э.т.дан сейсмология ва гидролокацияда, океанларни ўрганишда, қаттиқ, суюқ ҳамда газ ҳолатдаги моддаларнинг тузилишини ўрганишда, тиббиёт ва бошқалар соҳаларда кенг фойдаланилади (яна қ. Тўлқинлар).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.