Elbek
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 62–63-b. — ziyouz.com
Elbek (taxallusi; asl nomi Yunusov Maşriq) (1898, Böstonliq tumani Xumson qişloği — 1939.11.2, Magadan) — şoir, tilşunos va folklorşunos. 1911 yilda muhtojlik orqasida Toşkentga köçib kelib, qarollik bilan şuğullangan. Xizmatdan böş vaqtlarida «Xoniy» maktabi (1911), söng Avloniyning «usuli savtiya» maktabi (1914)da öqigan. Ayni paytda bosmaxonada işlab, gaz. sotiş bilan turmuş keçirgan. Narimonov nomidagi ta'limtarbiya texnikumida öqituvçilik qilgan (1920 yildan). Madaniy quriliş ilmiy tekşiriş institutida ilmiy xodim (1931—34). Ijodi 1917 yildan boşlangan. Dastlabki şe'rlari «El bayroği», «Turon», «Turk sözi», «Uluğ Turkiston» gaz.lari, şuningdek, «Özbek yoş şoirlari» töplami (1922)da bosilgan. E. — «Armuğon», «Yolqinlar» (1925), «Sezgilar» (1927), «Mehnat kuylari», «Ğunçalar», «Çirçiq böylarida» (1935), «Bolalar qöşiği», «Şe'rlar töplami» (1936), «Şe'rlar» (1937) singari şe'riy töplamlar, «Anorgul» (1926), «Gözal qiz» (1927), «Turkiston» (1928), «Bizniki», «Paxta», «Ötmişim», «Çirçiq» (1929), «Batrak kolxozi» (1930), «Özbekiston» (1934), «Boğbon», «Etik», «Mergan» (1935) singari dostonlar, «Tozagul» (1934) şe'riy romani, «Qöşçi Turğun» (1925), «Dadamat» (1936) hikoyalar kitobi muallifi. E. şe'riy va nasriy asarlarida özbek xalqining yaqin tarixidan olingan, şu jumladan, şoirning keçmişkeçirmişi bilan boğliq voqealar tasviri muhim örinni egallaydi. U tarixiy ötmişga murojaat etganida ham, zamonaviy mavzularda qalam tebratganida ham ibratli voqealarni tasvirlaşga, zamondoşlarining, ayniqsa, yoş avlodning dunyoqaraşi va axloqodobini şakllantirişda katta ahamiyatga ega bölgan masalalarni kötarişga intilgan. E. şu maqsadda hamma uçun tuşunarli, ommabop til va uslubda, masal, rivoyat, qöşiq singari xalqçil janrlarda asarlar yozişga alohida e'tibor bergan. A. Avloniy va Hamza qatori, E. ham masal janrida olib borgan izlanişlari bilan Gulxaniyning masalnavislik an'analarini davom ettirgan, bolalarga bağişlangan asarlari bilan özbek bolalar adabiyotining rivojlanişiga sezilarli hissa qöşgan, 20-asr özbek adabiyotida birinçi bölib şe'riy roman janrini boşlab bergan.
E. 2, 4sinf öquvçilari uçun «Yozuv yöllari» (1bölak, 1921), «Örnak», «Boşlanğiç maktabda ona tili» (1923), «Gözal yozğiçlar» (1925) kabi öquv qöllanmalari va majmualarni yaratgan. Xalq oğzaki ijodi materiallarini töplaş va örganiş maqsadida 1921—22 yillarda Böstonliq tumaniga, 1932 yilda esa Ohangaron va Çirçiq tumanlariga hamda Farğona vodiysiga ekspeditsiya uyuştirgan. E. ilmiy safarlar natijasida töplangan materiallardan 1, 3sinflar uçun «Bilim» töplamida keng foydalangan. «Aşulalar töplami» (1934—35 yillarda 2 marta naşr etilgan), «Laparlar» va «Ertaklar» (1935) töplamlarini e'lon qilgan.
E. I.A. Krilov, A.S.Puşkin va N.A. Nekrasovning bir neça şe'rlarini özbek tiliga tarjima qilgan. Uning «Özbekça şakldoş sözlar» luğati (1934) özbek tilidagi dastlabki omonimlar luğatidir.
E. 1937 yilda qatağon etilib, 10 yillik jazo muddatini ötaş uçun Magadanga jönatilgan va öşa yerda vafot etgan. 1957 yil 1 avg.da oklangan.
As: Tanlangan asarlar, T., 1999. Ad.: Yunusov M ., Hayot nafasi, T., 1983; Qobulov N., Elbek, T, 1988.
Naim Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭЛБЕК (тахаллуси; асл номи Юнусов Машриқ) (1898, Бўстонлиқ тумани Хумсон қишлоғи — 1939.11.2, Магадан) — шоир, тилшунос ва фольклоршунос. 1911 йилда муҳтожлик орқасида Тошкентга кўчиб келиб, қароллик билан шуғулланган. Хизматдан бўш вақтларида «Хоний» мактаби (1911), сўнг Авлонийнинг «усули савтия» мактаби (1914)да ўқиган. Айни пайтда босмахонада ишлаб, газ. сотиш билан турмуш кечирган. Наримонов номидаги таълимтарбия техникумида ўқитувчилик қилган (1920 йилдан). Маданий қурилиш илмий текшириш институтида илмий ходим (1931—34). Ижоди 1917 йилдан бошланган. Дастлабки шеърлари «Эл байроғи», «Турон», «Турк сўзи», «Улуғ Туркистон» газ.лари, шунингдек, «Ўзбек ёш шоирлари» тўплами (1922)да босилган. Э. — «Армуғон», «Ёлқинлар» (1925), «Сезгилар» (1927), «Меҳнат куйлари», «Ғунчалар», «Чирчиқ бўйларида» (1935), «Болалар қўшиғи», «Шеърлар тўплами» (1936), «Шеърлар» (1937) сингари шеърий тўпламлар, «Аноргул» (1926), «Гўзал қиз» (1927), «Туркистон» (1928), «Бизники», «Пахта», «Ўтмишим», «Чирчиқ» (1929), «Батрак колхози» (1930), «Ўзбекистон» (1934), «Боғбон», «Этик», «Мерган» (1935) сингари достонлар, «Тозагул» (1934) шеърий романи, «Қўшчи Турғун» (1925), «Дадамат» (1936) ҳикоялар китоби муаллифи. Э. шеърий ва насрий асарларида ўзбек халқининг яқин тарихидан олинган, шу жумладан, шоирнинг кечмишкечирмиши билан боғлиқ воқеалар тасвири муҳим ўринни эгаллайди. У тарихий ўтмишга мурожаат этганида ҳам, замонавий мавзуларда қалам тебратганида ҳам ибратли воқеаларни тасвирлашга, замондошларининг, айниқса, ёш авлоднинг дунёқараши ва ахлоқодобини шакллантиришда катта аҳамиятга эга бўлган масалаларни кўтаришга интилган. Э. шу мақсадда ҳамма учун тушунарли, оммабоп тил ва услубда, масал, ривоят, қўшиқ сингари халқчил жанрларда асарлар ёзишга алоҳида эътибор берган. А. Авлоний ва Ҳамза қатори, Э. ҳам масал жанрида олиб борган изланишлари билан Гулханийнинг масалнавислик анъаналарини давом эттирган, болаларга бағишланган асарлари билан ўзбек болалар адабиётининг ривожланишига сезиларли ҳисса қўшган, 20-аср ўзбек адабиётида биринчи бўлиб шеърий роман жанрини бошлаб берган.
Э. 2, 4синф ўқувчилари учун «Ёзув йўллари» (1бўлак, 1921), «Ўрнак», «Бошланғич мактабда она тили» (1923), «Гўзал ёзғичлар» (1925) каби ўқув қўлланмалари ва мажмуаларни яратган. Халқ оғзаки ижоди материалларини тўплаш ва ўрганиш мақсадида 1921—22 йилларда Бўстонлиқ туманига, 1932 йилда эса Оҳангарон ва Чирчиқ туманларига ҳамда Фарғона водийсига экспедиция уюштирган. Э. илмий сафарлар натижасида тўпланган материаллардан 1, 3синфлар учун «Билим» тўпламида кенг фойдаланган. «Ашулалар тўплами» (1934—35 йилларда 2 марта нашр этилган), «Лапарлар» ва «Эртаклар» (1935) тўпламларини эълон қилган.
Э. И.А. Крилов, А.С.Пушкин ва Н.А. Некрасовнинг бир неча шеърларини ўзбек тилига таржима қилган. Унинг «Ўзбекча шаклдош сўзлар» луғати (1934) ўзбек тилидаги дастлабки омонимлар луғатидир.
Э. 1937 йилда қатағон этилиб, 10 йиллик жазо муддатини ўташ учун Магаданга жўнатилган ва ўша ерда вафот этган. 1957 йил 1 авг.да окланган.
Ас: Танланган асарлар, Т., 1999. Ад.: Юнусов М ., Ҳаёт нафаси, Т., 1983; Қобулов Н., Элбек, Т, 1988.
Наим Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.