Elbek

Elbek (asl ismi Maşriq Yunusov; 1898 — 1939) — özbek şoiri, tilşunos va folklorşunos, 20-asr boşlaridagi özbek bolalar adabiyoti va maktab darsliklarining yaratuvçilaridan biri. ÖzME'ga köra, u özbek adabiyotida şe'riy roman janrini birinçi bölib boşlab bergan, özbek tilidagi ilk omonimlar luğatini ham tuzgan.

ÖzME ma'lumotiga köra, Elbek 1898-yilda hozirgi Böstonliq tumaniga qaraşli Xumson qişloğida tuğilgan. 1911-yilda oilaning qiyin ahvoli tufayli Toşkentga kelib, birovlarning xizmatida qarol bölib yurgan. Böş vaqtlarida «Xoniy» maktabida, 1914-yildan esa Abdulla Avloniy oçgan, tovuş usulida savod örgatadigan («usuli savtiya») maktabda öqigan. Bu yillarda u bosmaxonada işlagan va gazeta sotib tirikçilik qilgan.

1920-yildan Narimonov nomidagi ta'lim-tarbiya texnikumida dars bergan, 1931–1934-yillarda Madaniy quriliş ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim bölgan. 1937-yilda qatağonga uçrab, ön yillik qamoq jazosiga hukm qilingan va Magadanga yuborilgan. ÖzME'ga köra, u 1939-yil 11-fevralda öşa yerda vafot etgan, 1957-yil 1-avgustda esa ölimidan keyin oqlangan.

Elbekning ijodiy yöli 1917-yilda boşlangan. Ilk şe'rlari «El bayroği», «Turon», «Turk sözi», «Uluğ Turkiston» gazetalarida hamda 1922-yilda çiqqan «Özbek yoş şoirlari» töplamida e'lon qilingan. Keyinçalik «Armuğon», «Yolqinlar», «Sezgilar», «Mehnat kuylari», «Ğunçalar», «Çirçiq böylarida» kabi şe'riy kitoblari naşr etilgan.

Şoir köplab dostonlar yozgan, ular orasida «Anorgul», «Gözal qiz», «Turkiston», «Paxta», «Çirçiq», «Özbekiston», «Boğbon», «Mergan» bor. 1934-yilda yozilgan «Tozagul» asari ÖzME tomonidan şe'riy roman deb baholanadi va bu janrning özbek adabiyotidagi ilk namunasi sanaladi. Nasrda u «Qöşçi Turğun» va «Dadamat» hikoyalar töplamlarini yaratgan.

ÖzME'ga köra, Elbek asarlarida xalqning yaqin ötmişi va şoirning özi boşidan keçirgan voqealar katta örin tutadi. U keng kitobxonga, ayniqsa yoşlarga tuşunarli bölişni maqsad qilib, masal, rivoyat va qöşiq kabi xalqona janrlarga murojaat qilgan. Masalnavislikda u Avloniy va Hamza Hakimzoda Niyoziy qatori Gulxaniy boşlagan an'anani davom ettirgan, bolalarga atalgan şe'rlari bilan özbek bolalar adabiyotining şakllanişiga hissa qöşgan.

Elbek boşlanğiç sinflar uçun «Yozuv yöllari», «Örnak», «Boşlanğiç maktabda ona tili», «Gözal yozğiçlar» kabi öquv qöllanmalarini tuzgan. Xalq oğzaki ijodini töplaş uçun 1921–1922-yillarda Böstonliq tumaniga, 1932-yilda Ohangaron va Çirçiq tumanlari hamda Farğona vodiysiga ilmiy safarlar uyuştirgan. Bu safarlarda yiğilgan materiallar «Bilim» öquv töplamida, şuningdek «Aşulalar töplami», «Laparlar» va «Ertaklar» kitoblarida e'lon qilingan.

Tilşunoslik sohasida uning eng muhim işi — 1934-yilda çop etilgan «Özbekça şakldoş sözlar» luğati; ÖzME uni özbek tilidagi birinçi omonimlar luğati deb körsatadi. Elbek Ivan Krilov, Aleksandr Puşkin va Nikolay Nekrasov şe'rlaridan namunalarni ham özbek tiliga tarjima qilgan. Uning tanlangan asarlari 1999-yilda Toşkentda alohida kitob bölib naşr etilgan.