Abdulla Avloniy

Abdulla Avloniy (1878-yil 12-iyul, Toşkent — 1934-yil 25-avgust, Toşkent) — özbek şoiri, dramaturg, jurnalist, pedagog va jamoat arbobi, jadidçilik harakatining faol iştirokçilaridan biri. U „Qobil“, „Şuhrat“, „Hijron“, „Surayyo“, „Indamas“ kabi taxalluslar bilan ijod qilgan.

Avloniy 1878-yilda Toşkentda, Mergança mahallasida töquvçilar oilasida tuğilgan. Oilaning moddiy qiyinçiliklari sabab bolaligidan suvoqçilik, ğişt quyiş, duradgorlik kabi kasblar bilan şuğullangan va „Imoratçi usta“ nomini olgan. 12 yoşidan Öqçi mahallasidagi madrasada dars öqigan, 14 yoşidan şe'r yoza boşlagan. Tarjimai holida „Tarjumon“ gazetasini öqib, zamondan xabardor bölganini yozgan. Madrasani bitirgaç, maktabdorlik qilgan.

Manbalarda tuğiliş va öqiş yillari haqida ba'zi tafovutlar bor: rusça maqolada u madrasa qoşidagi maktabda öqigani aytilsa, özbekça va inglizça maqolalarda avval eski maktab, söng madrasada (1885—1895) öqigani qayd etilgan. Dafn joyi haqida ham ma'lumotlar bir xil emas: özbekça va inglizça maqolalarda Botkin köçasidagi qabriston, rusça maqolada Çiğatoy qabristoni körsatilgan.

20-asr boşida Avloniy jadidçilik harakatiga qöşildi. 1906-yildan şe'rlari matbuotda çiqa boşladi. U „Taraqqiy“ (1906) va „Şuhrat“ (1907) gazetalarini çiqargan, ular yopilgaç 1908-yilda yaşirin tarzda „Osiyo“ gazetasini naşr etgan; hukumat uni ham taqiqlagan. 1917-yilda „Turon“, 1918-yilda „Iştirokiyun“ gazetalari bilan hamkorlik qilgan.

U 1908-yilda Mirobod mahallasida yangi usul maktabi oçib, ona tili va adabiyotdan dars bergan, 1909-yilda „Jamiyati xayriya“ni tuzib, yetim bolalarni öqitgan, 1912-yilda Degrez mahallasida ikki sinfli maktab oçgan. Inglizça maqolada Mirobod maktabi 1904-yilga oid deb körsatilgan. Yangi maktablar uçun „Birinçi muallim“ (1911), „Ikkinçi muallim“ (1912), „Turkiy guliston yoxud axloq“ (1913), „Maktab gulistoni“ (1915) kabi qöllanma va kitoblar yozgan. Munavvarqori, Tavallo va boşqalar bilan „Naşriyot“ (1914) va „Maktab“ (1916) şirkatlarini taşkil etgan.

1913-yilda „Turkiston“ teatr truppasini tuzişda faol qatnaşgan; truppa 1917-yil fevraligaça faoliyat yuritgani aytiladi. Uning pesalari orasida „Advokatlik osonmi“ (1914), „Pinak“ (1916), „Biz va siz“ (1917) bor. Oktyabr inqilobidan keyin va'da qilingan erkinlik berilmagani uning ijodida tuşkunlik uyğotgan („Xafalik soatda“, 1919).

Sönggi yillarda 1919—1920-yillarda Afğonistondagi sovet hukumatining siyosiy vakili va konsuli bölgan, 1921-yilda „Kasabaçilik harakati“ jurnalini boşqargan, Toşkent harbiy maktabida öqituvçilik qilgan, 1930—1934-yillarda Örta Osiyo davlat universitetida til va adabiyot kafedrasi mudiri bölgan. 1933-yilda 7-sinf uçun „Adabiyot xrestomatiyasi“ni naşr ettirgan.

1900-yilda toşkentlik savdogarning qizi Salomatxonga uylangan; ularning yetti farzandi bölgan.

1927-yilda Mehnat Qahramoni unvoniga sazovor bölgan; 2020-yilda „Buyuk xizmatlari uçun“ ordeni bilan taqdirlangan. Ijodi 1966-yilgaça örganilmagan; uni Begali Qosimov tadqiq etgan. 1968-yilda uy-muzey taşkil etilgan, Toşkentda uning nomida köça, mahallalar, madaniyat uyi va tadqiqot instituti bor, Adiblar xiyobonida haykali örnatilgan. 2019-yilda uning Afğonistondagi missiyalari haqida „Avloniy“ filmi premyerasi bölgan.