Böstonliq tumani

Böstonliq tumani — Özbekiston Respublikasi Toşkent viloyatidagi tuman. Ma'muriy markazi — Ğazalkent şahri.

Tuman hududi 1876-yilgaça Qöqon xonligi tarkibida bölgan. Xonlik Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olingaç, uning hududlari Turkiston general-gubernatorligining Sirdaryo viloyatiga kiritilgan. 1917-yil 27-noyabrdan 1918-yil 22-fevralgaça general-gubernatorlikning şarqiy qismi Turkiston Muxtoriyati tarkibida bölgan.

1924-yil oktyabrdagi Örta Osiyoning milliy-hududiy çegaralanişi natijasida hozirgi tuman hududi RSFSR tarkibidagi Qirğiz Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasiga ötkazilgan. 1929-yilda bu yerda Böstonliq qözğoloni bölgan. 1936-yilda Qirğiz ASSR tugatilib Qozoğiston SSR taşkil topgaç, tuman Bostandiq tumani nomi bilan Janubiy Qozoğiston viloyati tarkibiga ötgan.

1956-yil 13-fevralda tuman Özbekiston SSRning Toşkent viloyatiga ötkazilib, Böstonliq tumani deb atalgan. 1962-yil 24-dekabrda Yuqori Çirçiq tumani tarkibiga kiritilgan, 1968-yil 25-dekabrda yana alohida Böstonliq tumaniga aylantirilgan.

Tuman Toşkent viloyatining şimoli-şarqida joylaşgan. Şimoldan Qozoğiston, şimoli-şarq va şarqdan Qirğiziston, janubi-ğarbdan Qibray tumani, janubdan Parkent va Ohangaron tumanlari, janubi-şarqdan Namangan viloyatining Pop tumani bilan çegaradoş.

Maydoni manbalarda turliça berilgan: özbekça va rusça Vikipediyada 4940 km² (viloyatdagi eng katta tuman), inglizça Vikipediyada 4930 km².

Hudud Özbekistonning eng baland toğli hududlaridan biri. Unda şarqiy Tyan-Şan, Qorjontov, Piskom, Ugom va Çatqol toğ tizmalari joylaşgan. Eng baland nuqta — Piskom tizmasidagi Adelunga çöqqisi (4301 m), ikkinçisi — Beştor (4299 m). Hudud seysmik zonaga kiradi.

Iqlimi mötadil kontinental: yillik örtaça harorat +15,0 °C, yanvarda −9,0°, iyulda +21,0°. Yiliga örtaça 500–600 mm yoğin tuşadi. Soylarning asosiy qismi Çirçiq daryosining irmoqlari bölib, suvlari Çorvoq suv omboriga quyiladi. Özbekistondagi eng yirik gidroelektr stansiyasi — Çorvoq GES şu tumanda joylaşgan.

Toğlarda olma, arça, yonğoq, pista, bodom kabi ösimliklar yovvoyi holda ösadi; qönğir ayiq, böri, arxar yaşaydi, qor qoplonlari kuzatilgani haqida xabarlar bor.

Özbekça Vikipediyaga köra, 2023-yil martida tumanda 175 724 kişi yaşagan; inglizça Vikipediyada 2021-yilda 171 200 kişi körsatilgan. 2013-yilda taxminan 160 000 kişi yaşagan. Aholining 60 foizdan ortiği qişloqlarda istiqomat qiladi. 2002-yilgi ma'lumotga köra, özbeklar 45,1%, qozoqlar 26,5%, tojiklar 17,0%, ruslar 7,5% ni taşkil etgan.

Ğazalkent şahrida 25 mingdan ortiq aholi bor va u tumandagi yagona şahar. Tarkibida 17 ta şaharça va 24 ta qişloq fuqarolar yiğini bor (inglizça Vikipediyada qişloq jamoalari soni 18 ta).

Tuman iqtisodiyoti Toşkent viloyatida Qibray tumanidan keyin 2-örinda turadi. Umumiy yer fondi 479 ming gektar. Çorvaçilik va dehqonçilik (paxta, sabzavot, polizçilik, boğdorçilik, uzumçilik) rivojlangan; 22 şirkat xöjaligi va 140 dan ortiq fermer xöjaligi bor, yiliga örtaça 7 ming tonna ğalla yetiştiriladi.

Tumanda oltin, qönğir kömir, mis, marmar, granit va slanets konlari mavjud. Marmar va paxtani qayta işlaş, ğişt, içimlik, qandolat, sut mahsulotlari işlab çiqariş korxonalari faoliyat yuritadi. 2011-yilda sanoat mahsuloti 102,6 milliard sömga, qişloq xöjaligi mahsuloti 208,7 milliard sömga yetgan. Avtomobil yöllari uzunligi 400 km dan ortiq; janubiy qismidan temir yöl ötadi, eng yirik stansiya — Xöjikent.

Tumanda Madaniyat saroyi, madaniyat uylari va klublar bor, har bir aholi punktida kutubxona oçilgan. 1936-yildan beri özbek va qozoq tillarida „Böstonliq ovozi“ va „Bostonlik dovusi“ gazetalari çiqadi.

Özbekistondagi yirik dam oliş maskanlari şu tumanda: Çorvoq suv ombori sohilida oromgohlar, çanği markazlari, alpinizm bazalari, sanatoriylar va plyajlar joylaşgan. Çimyon, Beldersoy va Amirsoy toğ-çanği kurortlari mavjud.