Elçi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 117-b. — ziyouz.com
Elçi — 1) bir davlatning boşqa bir davlatdagi elçixonasiga rahbarlik qiluvçi diplomatik vakil. Tarixiy manbalarda bir davlat hukumati tomonidan ikkinçi davlat hukumatiga diplomatik vazifa bilan yuboriladigan doimiy yoki muvaqqat vakil E.gina emas, balki yalavoç, yalafar, rasul atamalari bilan ham ifodalangan. Muxtor vakil hisoblanmiş E. zimmasiga diplomatik aloqalar örnatiş, davlatlar yoxud duşman tomonlar örtasida tinçlik örnatiş, hamkorlikdagi harakatlarga oid bitimlar tuziş, davlat boşliği yoki hukmdor sulola a'zolarining vafoti munosabati bilan ta'ziyalar bildiriş, biron bir şodiyona bois muborakbodlar qiliş kabi mas'uliyatlar yuklatilgan. Oltin Örda xonligida E.ning boş vazifalari sirasiga hukumat xazinasiga tobe yurtlardan yiğilgan ölponni öz muddatida yetkaziş ham kirgan.
11-asr yozma obidasi «Qutadğu bilig»da E. etib tayinlanadigan şaxsning bir qator talablarga javob berişi ta'kiddangan. Xususan, uning bilimli, zakovatli, sadoqatli, közi töq, bosiq, uyatandişali, keng qamrovli, zehnli, dono, ziyrak, içimlik içmaydigan, körkli, mard, şirin sözli bölişi talab etilgan. «E.» atamasi ilk bor Uyuq daryosi vodiysidan topilgan qadimiy turkiy Enasoy runik bitikida qayd etilgan bölsa, «yalavoç» atamasi birinçi marta Oltinköl yaqinidan topilgan Enasoy yodnomasida közga taşlanadi. Mazkur qadimiy turkiy bitigda 711 yilning avg.—sent.da Tibetga Turk xoqonligidan kelgan diplomatik vakilning taşrifi xususida gap boradi.
Çingiziylar davrida E.lar darajasiga qarab oltin, kumuş, çöyan, jez va yoğoç payza bilan ta'minlangan.
E. öz vataniga qaytişdan oldin diplomatik vakolati tugayotgan davlat boşliğidan maxsus yorliq — ijozat qoğozi olişi lozim hisoblangan.
E.ning öldirilişi yoki hibs qilinişi aksariyat diplomatik munosabatlarning keskinlaşuviga, ba'zan uzilişiga olib kelgan. Jumladan, Ötrorda möğul E.larining Xorazmşoh tomonidan qatl qilinişi Movarounnahrning Çingizxon boşliq istiloçilar tomonidan zabt etilişini tezlaştirdi.
Amir Temur va Temuriylar davrida Şarq bilan Ğarb örtasida savdosotiq va E.lik aloqalarini har tomonlama rivojlantirişga ğoyat katta e'tibor berilgan. Amir Temur Yevropaning Fransiya, Angliya va Kastiliya kabi yirik qirolliklari bilan bevosita savdo va E.lik aloqalari örnatgan. Taşqi savdoni kengaytirişda temuriylarning turli mamlakatlar (Xitoy, Tibet va Hindiston va boşqalar) bilan olib borgan E.lik aloqalari muhim ahamiyatga ega bölgan;
2) oliy diplomatiya darajasi — favqulodda va muxtor elçi (q. Diplomatiya daraja va martabalari).
Q.: Diplomatiya daraja va martabalari
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭЛЧИ — 1) бир давлатнинг бошқа бир давлатдаги элчихонасига раҳбарлик қилувчи дипломатик вакил. Тарихий манбаларда бир давлат ҳукумати томонидан иккинчи давлат ҳукуматига дипломатик вазифа билан юбориладиган доимий ёки муваққат вакил Э.гина эмас, балки ялавоч, ялафар, расул атамалари билан ҳам ифодаланган. Мухтор вакил ҳисобланмиш Э. зиммасига дипломатик алоқалар ўрнатиш, давлатлар ёхуд душман томонлар ўртасида тинчлик ўрнатиш, ҳамкорликдаги ҳаракатларга оид битимлар тузиш, давлат бошлиғи ёки ҳукмдор сулола аъзоларининг вафоти муносабати билан таъзиялар билдириш, бирон бир шодиёна боис муборакбодлар қилиш каби масъулиятлар юклатилган. Олтин Ўрда хонлигида Э.нинг бош вазифалари сирасига ҳукумат хазинасига тобе юртлардан йиғилган ўлпонни ўз муддатида етказиш ҳам кирган.
11-аср ёзма обидаси «Қутадғу билиг»да Э. этиб тайинланадиган шахснинг бир қатор талабларга жавоб бериши таъкидданган. Хусусан, унинг билимли, заковатли, садоқатли, кўзи тўқ, босиқ, уятандишали, кенг қамровли, зеҳнли, доно, зийрак, ичимлик ичмайдиган, кўркли, мард, ширин сўзли бўлиши талаб этилган. «Э.» атамаси илк бор Уюқ дарёси водийсидан топилган қадимий туркий Энасой руник битикида қайд этилган бўлса, «ялавоч» атамаси биринчи марта Олтинкўл яқинидан топилган Энасой ёдномасида кўзга ташланади. Мазкур қадимий туркий битигда 711 йилнинг авг.—сент.да Тибетга Турк хоқонлигидан келган дипломатик вакилнинг ташрифи хусусида гап боради.
Чингизийлар даврида Э.лар даражасига қараб олтин, кумуш, чўян, жез ва ёғоч пайза билан таъминланган.
Э. ўз ватанига қайтишдан олдин дипломатик ваколати тугаётган давлат бошлиғидан махсус ёрлиқ — ижозат қоғози олиши лозим ҳисобланган.
Э.нинг ўлдирилиши ёки ҳибс қилиниши аксарият дипломатик муносабатларнинг кескинлашувига, баъзан узилишига олиб келган. Жумладан, Ўтрорда мўғул Э.ларининг Хоразмшоҳ томонидан қатл қилиниши Мовароуннаҳрнинг Чингизхон бошлиқ истилочилар томонидан забт этилишини тезлаштирди.
Амир Темур ва Темурийлар даврида Шарқ билан Ғарб ўртасида савдосотиқ ва Э.лик алоқаларини ҳар томонлама ривожлантиришга ғоят катта эътибор берилган. Амир Темур Европанинг Франция, Англия ва Кастилия каби йирик қиролликлари билан бевосита савдо ва Э.лик алоқалари ўрнатган. Ташқи савдони кенгайтиришда темурийларнинг турли мамлакатлар (Хитой, Тибет ва Ҳиндистон ва бошқалар) билан олиб борган Э.лик алоқалари муҳим аҳамиятга эга бўлган;
2) олий дипломатия даражаси — фавқулодда ва мухтор элчи (қ. Дипломатия даража ва мартабалари).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.