Elektr
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 64–67-b. — ziyouz.com
Elektr (elektro...) — elektr zaryadlarning mavjudligi, harakati va ta'siri bilan boğliqhodisalar majmui. Mil. av. 8-asrda yunon faylasufi F. Miletskiy jun matoga işqalangan ebonit parçasi momiq va boşqalar yengil buyumlarni öziga tortiş xususiyatiga ega bölib qolişini ta'kidlagan. Oradan ança vaqt ötgaç, 1600 yilda ingliz vraçi U. Gilbert ipakka işqalangan şişa va bir qator boşqa moddalar ham şunday xossaga ega bölişini aniqlagan va «E». terminini qöllagan. Işqalaniş natijasida yengil jismlarni öziga tortadigan jismlarni elektrlangan yoki elektr zaryadi bilan zaryadlangan jismlar deb yuritildi. Faqat 18-asrga kelib E. hodisalari tez sur'atlar bilan örganildi. E. haqidagi ta'limot taraqqiyotini 3 bosqiçga ajratiş mumkin: 1) tajriba dalillarining töplanişi va asosiy tuşunçalar, qonunlarni aniqlaş davri (mil. av. 8-asr, 19-asr örtalari); 2) elektromagnit maydon haqidagi ta'limotning şakllaniş davri (19-asr ikkinçi yarmi); 3) E. atomistik nazariyasining şakllaniş davri (19-asr oxiri 20-asr boşlari).
Ta'limotning birinçi davridagi E. hodisalarining asosiylari quyidagilar. Ingliz fizigi S. Grey ayrim jismlarning E. ötkazuvçanlik xususiyatlarini oçib, tabiatdagi barça jismlarning ötkazgiçlar va izolyatorlarta bölinişini aniqladi (1727). Fransuz fizigi Ş. Dyufe va amerikalik olim B. Franklin E. zaryadlarning 2 turi mavjudligini aniqlaşdi. Zaryadlarning ebonitda hosil bölgani manfiy, şişada hosil bölgani musbat işorali deb olingan. Olimlar bu zaryadlarning özaro ta'sirlaşişini (bir xil işorali zaryadlarning bir-biridan itarilişini, har xil işorali zaryadlar özaro tortişişini) aniqlaşgan (1747—53). Ingliz fizigi va kimyogari G. Kavendiş (1773) hamda fransuz fizigi Ş. Kulon (1785) zaryadlarning özaro ta'sir qonunini kaşf etişdi.
18-asr örtalarida atmosferadagi E.ni, E. uçquni, E. razryadning biologik va fiziologik ta'sirini örganiş rivojlandi. Nemis olimi E.G.Kleyst va golland fizigi P. Muşen Bruk tomonidan leyden bankasining kaşf etilişi (1745—46) E. hodisalarini va uning fiziologik ta'sirini örganişga keng yöl oçib berdi. B. Franklin, rus olimlari M. Lomonosov va G. Rixmanlar tomonidan çaqmoqning elektr tabiati isbotlandi, uning E. nazariyasi yaratildi (1750—53). Akad. F. U. Epinus elektrostatik induksiya va zaryadlarning ötkazgiç sirtida bir tekis taqsimlanmasligi hodisalari bilan şuğullanib (1750), E. zaryadning saqlaniş qonuni haqidagi öz fikrlarini aytdi. Italyan fiziklari L. Gal'vani (1786) va A. Vol'ta (1792) tomonidan tajribalar asosida kontakt E. hodisalari örganilib E.ning kimyoviy va kontakt manbalari kaşf qilinganidan söng özgarmas tok hosil bölişi namoyiş qilindi, özgarmas tokning ta'sirini jadal örganiş boşlandi va E.ni amaliy qöllaşga birinçi urinişlar böldi. Rus fizigi V.V. Petrov elektr yoyni kaşf etdi (1802), E.dan yoritiş va metallarni peçlarda eritişda foydalaniş mumkinligini körsatdi. A. Volta kontakt potensiallar ayirmasi qonunini oçdi (1795). Nemis fizigi G. Om tok kuçi ötkazgiçning uzunligiga, köndalang kesimiga va galvanik elementlar soniga boğliq ekanligini tajribada aniqladi (1820). Ingliz fizigi J. Joul (1841) va rus fizigi E. X. Lens (1842) bir-biridan bexabar tok ötganda ötkazgiçdan ajralib çiqadigan issiqlik miqdorini aniqlaydigan qonunni (q. Joul — Lens konuni) kaşf etdilar.
Daniyalik fizik X. Ersted elektr tokining magnit miliga ta'sir körsatişini kaşf qiliş bilan (1820) E. nazariyasida yangi bosqiç — tokning magnit xossalari haqidagi ta'limotni boşlab berdi. Fransuz fizigi, matematigi va kimyogari A. Amper özgarmas toklarning özaro ta'sirini örganib, ikki elementar tokning özaro ta'sir kuçlari toklar köpaytmasiga töğri mutanosib (proporsional)ligini aniqladi (1820) (q. Amper konuni). Fransuz fiziklari J. Bio, F. Savar va P. Laplas tok hosil qilgan magnit maydon kuçlanganligini aniqlaydigan qonunni kaşf etdilar (1820). Şunday qilib, ham doimiy magnit, ham elektr toki magnit maydoni manbai bölişi mumkinligi isbotlandi. Doimiy magnit maydoni tokli solenoidning magnit maydoniga öxşaşligidan, Amper doimiy magnitlarning xossalariga, umuman jismlarning magnitlanib qolişiga ularda mavjud bölgan elementlar aylanma toklar — molekulyar toklar sabab böladi, degan gipotezani ilgari surdi. 20-asr boşida atom tuzilişiga oid kaşfiyotlar natijasida atomlardagi elektronlarning yadro atrofidagi aylanma haraKatlari tufayli molekulyar toklar hosil bölişi aniqlandi. X. Ersted va A. Amperning katta mehnatlaridan söng magnetizm E. haqidagi ta'limotning tarkibiy qismi bölib qoldi. Şu davrga kelib, ingliz fizigi M. Faradeyning ilmiy faoliyati boşlandi. Ayniqsa, uning 2 kaşfiyoti: elektromagnit induksiya hodisasi (1831) va elektroliz qonunlari (1834) fizika tarixida muhim ahamiyatga ega. Faradey bu kaşfiyotlari bilan E.ning köp texnik qöllanişiga nazariy asos yaratdi. E. X. Lens induksiyalangan elektr tokining yönalişini aniqlaşning umumiy qoidasini aniqladi (1833) (q. Lens qoidasi). M. Faradey öz işlarida elektr va magnit maydonlari tuşunçalarini kiritdi, maydonning özgarişi va atrof muhitga tarqalişida şu moddiy muhitning xususiyatlari asosiy ahamiyatga ega ekanligini körsatdi. M. Faradeyning elektroliz qonunlari elektrokimyoning rivojlanişiga muhim hissa qöşdi va E. zaryadlarining diskret ekanligi töğrisidagi ta'limotga asos soldi.
E. haqidagi ta'limotning ikkinçi davri 19-asrning 2-yarmidagi kaşfiyotlar bilan boğliq. M. Faradeyning elektr va magnit maydonlar haqidagi ta'limotini ingliz fizigi J. K. Maksvell çuqurlaştirdi va rivojlantirdi. Maksvellning eng katta ilmiy yutuği elektromagnit maydon nazariyasining yaratilişidir (1860—65). Bu nazariyani u elektromagnit hodisalarning asosiy qonuniyatlarini tavsiflovçi bir neça tenglamalar tizimi körinişida ifodaladi (q. Maksvell tenglamalari). Maksvell E. maydonning vaqt böyiça özgarişi uyurma magnit maydonni va, aksinça, magnit maydonning vaqt böyiça özgarişi uyurma E. maydonni hosil qilişini öz nazariyasiga asos qilib oldi. Maksvellning elektromagnit tölqinlar mavjudligini va ularning fazoda yoruğlik tezligi bilan tarqalişini oldindan aytib berişi (1865) unga yoruglik ham elektromagnit tölkinlardan iborat deyişga asos böddi (1865). Bu nazariyani amalga oşirişda nemis fizigi G. Gers tajribalarida elektromagnit tölqinlarni olişi muhim rol öynadi. Rus fizigi A. S. Popov elektromagnit tölqinlardan radionl ixtiro qilişda foydalandi.
M.K. Maksvell nazariyasiga köra, elektromagnit tölqinlar energiyaga ega va jismga tuşayotganda bosim körsatadi. Tutaş muhitlarda elektromagnit tölqinlar energiyasi harakatini va uning saqlaniş qonunini umumiy tarzda rus fizigi N. A. Umov birinçi bölib ifodalab berdi (1874). Elektromagnit tölqinlarning, jumladan, yoruğlikning bosim körsatişini rus fizigi P. N. Lebedev tajribalarida isbotladi (1899). 19-asr oxirlariga kelib, Maksvell nazariyasiga, moddaning kinetik nazariyasiga va boşqalarga asoslangan E. taqsimoti rivojlanişining yangi uçinçi davri boşlandi. E. tuzilişining diskretligi (atomistik strukturasi) ga asoslangan ta'limot yuzaga kela boşladi. Atom tarkibida elektrlangan zarralar mavjudligi haqidagi fikrga asoslangan modda tuzilişining E. ta'limoti — elektronlar nazariyasi rivoj topdi. Bunda fransuz fizigi J. A. Puankare, golland fizigi X. A. Lonrents, ingliz fizigi J. J. Tomsonlarning xizmatlari muhim ahamiyat kasb etdi. Irlandiyalik fizik G. Gelmgols Faradeyning elektroliz qonunlariga asoslangan holda E. zaryadining diskretligi, eng kiçik elektr zaryad — elementar zaryad mavjudligi haqidagi ğoyani ilgari surdi (1881). Ingliz fizigi J.J.Stoni bu elementar zaryadni «elektron» deb atagan (1891). Katod nurlari, termoelektron emissiya, fotoelektr hodisalar, radioaktivlik kabi yangi hodisalarni örganiş haqiqatda atomlar tarkibida elektronlar mavjudligini isbotladi. E. Rezerford atom tuzilişining planetar modelini tavsiya etdi. Şu davrga kelib, modda tuzilişining elektron nazariyasi bir qator qiyinçiliklarga duç keldi. Mas, bu nazariya issiqlik nurlaniş qonunlarini, metallarda elektron gaz issiqlik siğimini, elektron ötkazuvçanlik bilan issiqlik ötkazuvçanlikning özaro munosabatiga doir nazariy va eksperimental natijalar mos kelmasligini klassik elektron nazariyasi tuşuntira olmadi, balki yangi nazariya — kvant nazariyaning yaratilişiga turtki böldi.
E. haqidagi ta'limot elektrotexnika, radiotexnika, elektronika, avtomatika, televideniye va boşqalar köpgina tarmoqlarning asosi hisoblanadi.
Ad.: Kudryavsev P. S, Istoriya fiziki, M., 1956; Rahimov Ğ. R., Elektronika, T., 1968; Tamm I. Ye., Osnovn teorii elektriçestva, M., 1976; Fozilov H.F., Ustanovivşiyesya rejimn elektroenergetiçeskix sistem i ix optimizaniya, T, 1999.
Sunnat Ğoipov.
Q.: Lens qoidasi, Maksvell tenglamalari
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭЛЕКТР (электро...) — электр зарядларнинг мавжудлиги, ҳаракати ва таъсири билан боғлиқҳодисалар мажмуи. Мил. ав. 8-асрда юнон файласуфи Ф. Милетский жун матога ишқаланган эбонит парчаси момиқ ва бошқалар енгил буюмларни ўзига тортиш хусусиятига эга бўлиб қолишини таъкидлаган. Орадан анча вақт ўтгач, 1600 йилда инглиз врачи У. Гильберт ипакка ишқаланган шиша ва бир қатор бошқа моддалар ҳам шундай хоссага эга бўлишини аниқлаган ва «Э». терминини қўллаган. Ишқаланиш натижасида енгил жисмларни ўзига тортадиган жисмларни электрланган ёки электр заряди билан зарядланган жисмлар деб юритилди. Фақат 18-асрга келиб Э. ҳодисалари тез суръатлар билан ўрганилди. Э. ҳақидаги таълимот тараққиётини 3 босқичга ажратиш мумкин: 1) тажриба далилларининг тўпланиши ва асосий тушунчалар, қонунларни аниқлаш даври (мил. ав. 8-аср, 19-аср ўрталари); 2) электромагнит майдон ҳақидаги таълимотнинг шаклланиш даври (19-аср иккинчи ярми); 3) Э. атомистик назариясининг шаклланиш даври (19-аср охири 20-аср бошлари).
Таълимотнинг биринчи давридаги Э. ҳодисаларининг асосийлари қуйидагилар. Инглиз физиги С. Грей айрим жисмларнинг Э. ўтказувчанлик хусусиятларини очиб, табиатдаги барча жисмларнинг ўтказгичлар ва изоляторларта бўлинишини аниқлади (1727). Француз физиги Ш. Дюфе ва америкалик олим Б. Франклин Э. зарядларнинг 2 тури мавжудлигини аниқлашди. Зарядларнинг эбонитда ҳосил бўлгани манфий, шишада ҳосил бўлгани мусбат ишорали деб олинган. Олимлар бу зарядларнинг ўзаро таъсирлашишини (бир хил ишорали зарядларнинг бир-биридан итарилишини, ҳар хил ишорали зарядлар ўзаро тортишишини) аниқлашган (1747—53). Инглиз физиги ва кимёгари Г. Кавендиш (1773) ҳамда француз физиги Ш. Кулон (1785) зарядларнинг ўзаро таъсир қонунини кашф этишди.
18-аср ўрталарида атмосферадаги Э.ни, Э. учқуни, Э. разряднинг биологик ва физиологик таъсирини ўрганиш ривожланди. Немис олими Э.Г.Клейст ва голланд физиги П. Мушен Брук томонидан лейден банкасининг кашф этилиши (1745—46) Э. ҳодисаларини ва унинг физиологик таъсирини ўрганишга кенг йўл очиб берди. Б. Франклин, рус олимлари М. Ломоносов ва Г. Рихманлар томонидан чақмоқнинг электр табиати исботланди, унинг Э. назарияси яратилди (1750—53). Акад. Ф. У. Эпинус электростатик индукция ва зарядларнинг ўтказгич сиртида бир текис тақсимланмаслиги ҳодисалари билан шуғулланиб (1750), Э. заряднинг сақланиш қонуни ҳақидаги ўз фикрларини айтди. Итальян физиклари Л. Галъвани (1786) ва А. Волъта (1792) томонидан тажрибалар асосида контакт Э. ҳодисалари ўрганилиб Э.нинг кимёвий ва контакт манбалари кашф қилинганидан сўнг ўзгармас ток ҳосил бўлиши намойиш қилинди, ўзгармас токнинг таъсирини жадал ўрганиш бошланди ва Э.ни амалий қўллашга биринчи уринишлар бўлди. Рус физиги В.В. Петров электр ёйни кашф этди (1802), Э.дан ёритиш ва металларни печларда эритишда фойдаланиш мумкинлигини кўрсатди. А. Вольта контакт потенциаллар айирмаси қонунини очди (1795). Немис физиги Г. Ом ток кучи ўтказгичнинг узунлигига, кўндаланг кесимига ва гальваник элементлар сонига боғлиқ эканлигини тажрибада аниқлади (1820). Инглиз физиги Ж. Жоуль (1841) ва рус физиги Э. X. Ленц (1842) бир-биридан бехабар ток ўтганда ўтказгичдан ажралиб чиқадиган иссиқлик миқдорини аниқлайдиган қонунни (қ. Жоуль — Ленц конуни) кашф этдилар.
Даниялик физик X. Эрстед электр токининг магнит милига таъсир кўрсатишини кашф қилиш билан (1820) Э. назариясида янги босқич — токнинг магнит хоссалари ҳақидаги таълимотни бошлаб берди. Француз физиги, математиги ва кимёгари А. Ампер ўзгармас токларнинг ўзаро таъсирини ўрганиб, икки элементар токнинг ўзаро таъсир кучлари токлар кўпайтмасига тўғри мутаносиб (пропорционал)лигини аниқлади (1820) (қ. Ампер конуни). Француз физиклари Ж. Био, Ф. Савар ва П. Лаплас ток ҳосил қилган магнит майдон кучланганлигини аниқлайдиган қонунни кашф этдилар (1820). Шундай қилиб, ҳам доимий магнит, ҳам электр токи магнит майдони манбаи бўлиши мумкинлиги исботланди. Доимий магнит майдони токли соленоиднинг магнит майдонига ўхшашлигидан, Ампер доимий магнитларнинг хоссаларига, умуман жисмларнинг магнитланиб қолишига уларда мавжуд бўлган элементлар айланма токлар — молекуляр токлар сабаб бўлади, деган гипотезани илгари сурди. 20-аср бошида атом тузилишига оид кашфиётлар натижасида атомлардаги электронларнинг ядро атрофидаги айланма ҳараКатлари туфайли молекуляр токлар ҳосил бўлиши аниқланди. X. Эрстед ва А. Ампернинг катта меҳнатларидан сўнг магнетизм Э. ҳақидаги таълимотнинг таркибий қисми бўлиб қолди. Шу даврга келиб, инглиз физиги М. Фарадейнинг илмий фаолияти бошланди. Айниқса, унинг 2 кашфиёти: электромагнит индукция ҳодисаси (1831) ва электролиз қонунлари (1834) физика тарихида муҳим аҳамиятга эга. Фарадей бу кашфиётлари билан Э.нинг кўп техник қўлланишига назарий асос яратди. Э. X. Ленц индукцияланган электр токининг йўналишини аниқлашнинг умумий қоидасини аниқлади (1833) (қ. Ленц қоидаси). М. Фарадей ўз ишларида электр ва магнит майдонлари тушунчаларини киритди, майдоннинг ўзгариши ва атроф муҳитга тарқалишида шу моддий муҳитнинг хусусиятлари асосий аҳамиятга эга эканлигини кўрсатди. М. Фарадейнинг электролиз қонунлари электрокимёнинг ривожланишига муҳим ҳисса қўшди ва Э. зарядларининг дискрет эканлиги тўғрисидаги таълимотга асос солди.
Э. ҳақидаги таълимотнинг иккинчи даври 19-асрнинг 2-ярмидаги кашфиётлар билан боғлиқ. М. Фарадейнинг электр ва магнит майдонлар ҳақидаги таълимотини инглиз физиги Ж. К. Максвелл чуқурлаштирди ва ривожлантирди. Максвеллнинг энг катта илмий ютуғи электромагнит майдон назариясининг яратилишидир (1860—65). Бу назарияни у электромагнит ҳодисаларнинг асосий қонуниятларини тавсифловчи бир неча тенгламалар тизими кўринишида ифодалади (қ. Максвелл тенгламалари). Максвелл Э. майдоннинг вақт бўйича ўзгариши уюрма магнит майдонни ва, аксинча, магнит майдоннинг вақт бўйича ўзгариши уюрма Э. майдонни ҳосил қилишини ўз назариясига асос қилиб олди. Максвеллнинг электромагнит тўлқинлар мавжудлигини ва уларнинг фазода ёруғлик тезлиги билан тарқалишини олдиндан айтиб бериши (1865) унга ёруглик ҳам электромагнит тўлкинлардан иборат дейишга асос бўдди (1865). Бу назарияни амалга оширишда немис физиги Г. Герц тажрибаларида электромагнит тўлқинларни олиши муҳим роль ўйнади. Рус физиги А. С. Попов электромагнит тўлқинлардан радионл ихтиро қилишда фойдаланди.
М.К. Максвелл назариясига кўра, электромагнит тўлқинлар энергияга эга ва жисмга тушаётганда босим кўрсатади. Туташ муҳитларда электромагнит тўлқинлар энергияси ҳаракатини ва унинг сақланиш қонунини умумий тарзда рус физиги Н. А. Умов биринчи бўлиб ифодалаб берди (1874). Электромагнит тўлқинларнинг, жумладан, ёруғликнинг босим кўрсатишини рус физиги П. Н. Лебедев тажрибаларида исботлади (1899). 19-аср охирларига келиб, Максвелл назариясига, модданинг кинетик назариясига ва бошқаларга асосланган Э. тақсимоти ривожланишининг янги учинчи даври бошланди. Э. тузилишининг дискретлиги (атомистик структураси) га асосланган таълимот юзага кела бошлади. Атом таркибида электрланган зарралар мавжудлиги ҳақидаги фикрга асосланган модда тузилишининг Э. таълимоти — электронлар назарияси ривож топди. Бунда француз физиги Ж. А. Пуанкаре, голланд физиги X. А. Лонрентц, инглиз физиги Ж. Ж. Томсонларнинг хизматлари муҳим аҳамият касб этди. Ирландиялик физик Г. Гельмгольц Фарадейнинг электролиз қонунларига асосланган ҳолда Э. зарядининг дискретлиги, энг кичик электр заряд — элементар заряд мавжудлиги ҳақидаги ғояни илгари сурди (1881). Инглиз физиги Ж.Ж.Стони бу элементар зарядни «электрон» деб атаган (1891). Катод нурлари, термоэлектрон эмиссия, фотоэлектр ҳодисалар, радиоактивлик каби янги ҳодисаларни ўрганиш ҳақиқатда атомлар таркибида электронлар мавжудлигини исботлади. Э. Резерфорд атом тузилишининг планетар моделини тавсия этди. Шу даврга келиб, модда тузилишининг электрон назарияси бир қатор қийинчиликларга дуч келди. Мас, бу назария иссиқлик нурланиш қонунларини, металларда электрон газ иссиқлик сиғимини, электрон ўтказувчанлик билан иссиқлик ўтказувчанликнинг ўзаро муносабатига доир назарий ва экспериментал натижалар мос келмаслигини классик электрон назарияси тушунтира олмади, балки янги назария — квант назариянинг яратилишига туртки бўлди.
Э. ҳақидаги таълимот электротехника, радиотехника, электроника, автоматика, телевидение ва бошқалар кўпгина тармоқларнинг асоси ҳисобланади.
Ад.: Кудрявцев П. С, История физики, М., 1956; Раҳимов Ғ. Р., Электроника, Т., 1968; Тамм И. Е., Основн теории электричества, М., 1976; Фозилов Ҳ.Ф., Установившиеся режимн электроэнергетических систем и их оптимизания, Т, 1999.
Суннат Ғоипов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.