Elektrotexnika sanoati

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 98–99-b. — ziyouz.com

Elektrotexnika sanoati — elektr energiyasini hosil qiliş, uzatiş va iste'mol qiliş uçun elektrotexnika mahsulotlari işlab çiqaradigan sanoat tarmoği. Buğ va gaz turbinalari uçun generatorlar, gidrogeneratorlar, elektr maşinalari, şu jumladan, elektrovozlar, özgaruvçan tok elektrodvigatellari, kuç transformatorlari, payvandlaş transformatorlari, kabellar, uzoq masofalarga elektr uzatiş liniyalari jihozlari va boşqalar mahsulotlar işlab çiqaradi. 19-asrning 80-y. lari paydo böldi. Ayniqsa, AQŞ va Germaniyada goqori sur'atlarda rivojlandi. Rossiyada 19-asrning oxirlarida çet el kompaniyalarining filiallari paydo böldi. Sobiq SSSRda GOELRO rejasini amalga oşirilişi bilan boğliq holda sanoat tarmoği sifatida şakllandi. Özbekistonda E.s. 2-jahon uruşi davrida vujudga keddi. 1941 yilda evakuatsiya qilingan Xarkov «Elektrostanok» va Moskvadagi «TVÇ» («Tok vnsokoy çastotn») zdlari asosida Toşkent elektrotexnika z-di (q. «Özelektrapparat» aksiyadorlik jamiyati), 1942 yilda Rossiyaning Vladimir viloyatidagi Kolçugino şahridagi kabel z-di asosida Toşkent kabel z-di (q. «Uzkabel» aksiyadorlik jamiyati), Leningrad elektropult z-di asosida Çirçik transformator zavodi işga tuşirilib, elektrotexnika mahsulotlari işlab çiqara boşladi. 1955 yildan respublika E.s. maşinasozlikning mustaqil tarmoğiga aylandi. E.s.ning ixtisoslaştirilişi va energetika talablarining oşa borişi bilan 60-y.larda E.s. keng rivojlandi. 60-y.larning boşida Namangan şahrida «Elektroterm» (1972 yildan «Özelektroterm»), Qöqon şahrida «Elektromaş» korxonalari qurilib işga tuşirildi. 1987 yildan Toşkent şahrida «Algoritm» birlaşmasi iş boşladi (öquv yurtlari uçun kompyuterlar, elektrotexnika mahsulotlari va xalq iste'moli buyumlari işlab çiqariş yölga qöyildi). 1993 yilda respublikadagi 30 dan ortiq sanoat korxonalarini birlaştirgan «Özeltexsanoat» uyuşmasi taşkil etildi. Uyuşma korxonalarida kabel simlari, transformatorlar, payvandlaş uskunalari, isitkiçlar, yarimötkazgiçlar, quyoş energiyasidan foydalaniş st-yalari va boşqalar mahsulotlar işlab çiqariladi. Uyuşma tarkibidagi korxonalar qoşida AQŞ, Buyuk Britaniya, Germaniya, Turkiya, Şveysariya, Xitoy, Rossiya kabi davlatlarning kompaniyalari va firmalari iştirokida 10 ta qöşma korxona faoliyat körsatadi. Işlab çiqarilayotgan mahsulotlar çet ellarga eksport qilinadi. 2003 yilda Özbekiston E.s. korxonalarida 716 ta kuç transformatorlari, 4048,2 km yuqori kuçlaniş simlari, 5295 km rezina qobiqli simlar, 8577 km şahar telefon aloqa simlari, 23688 km yoritqiç simlari işlab çiqarildi.

Çet ellarda, ayniqsa, rivojlangan mamlakatlarda yirik E.s. kompaniyalari faoliyat körsatadi. «Jeneral elektrik» (AQŞ), «Simens» (GFR), «Xitati» (Yaponiya), «ASEA» (Şvetsiya), «Elektrosila» (Rossiya) va boşqalar korxonalar jahon E.s.da elektr maşinalari, şu jumladan, generatorlar, transformatorlar, yuqori kuçlanişli uskunalar va boşqalar mahsulotlar işlab çiqarişda yetakçi mavqeni egallab keladi (yana q. Elektrotexnika).

Barno Rahimova.

Q.: Elektrotexnika

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЭЛЕКТРОТЕХНИКА САНОАТИ — электр энергиясини ҳосил қилиш, узатиш ва истеъмол қилиш учун электротехника маҳсулотлари ишлаб чиқарадиган саноат тармоғи. Буғ ва газ турбиналари учун генераторлар, гидрогенераторлар, электр машиналари, шу жумладан, электровозлар, ўзгарувчан ток электродвигателлари, куч трансформаторлари, пайвандлаш трансформаторлари, кабеллар, узоқ масофаларга электр узатиш линиялари жиҳозлари ва бошқалар маҳсулотлар ишлаб чиқаради. 19-асрнинг 80-й. лари пайдо бўлди. Айниқса, АҚШ ва Германияда гоқори суръатларда ривожланди. Россияда 19-асрнинг охирларида чет эл компанияларининг филиаллари пайдо бўлди. Собиқ СССРда ГОЭЛРО режасини амалга оширилиши билан боғлиқ ҳолда саноат тармоғи сифатида шаклланди. Ўзбекистонда Э.с. 2-жаҳон уруши даврида вужудга кедди. 1941 йилда эвакуация қилинган Харьков «Электростанок» ва Москвадаги «ТВЧ» («Ток внсокой частотн») здлари асосида Тошкент электротехника з-ди (қ. «Ўзэлектраппарат» акциядорлик жамияти), 1942 йилда Россиянинг Владимир вилоятидаги Кольчугино шаҳридаги кабель з-ди асосида Тошкент кабель з-ди (қ. «Узкабель» акциядорлик жамияти), Ленинград электропульт з-ди асосида Чирчик трансформатор заводи ишга туширилиб, электротехника маҳсулотлари ишлаб чиқара бошлади. 1955 йилдан республика Э.с. машинасозликнинг мустақил тармоғига айланди. Э.с.нинг ихтисослаштирилиши ва энергетика талабларининг оша бориши билан 60-й.ларда Э.с. кенг ривожланди. 60-й.ларнинг бошида Наманган шаҳрида «Электротерм» (1972 йилдан «Ўзэлектротерм»), Қўқон шаҳрида «Электромаш» корхоналари қурилиб ишга туширилди. 1987 йилдан Тошкент шаҳрида «Алгоритм» бирлашмаси иш бошлади (ўқув юртлари учун компьютерлар, электротехника маҳсулотлари ва халқ истеъмоли буюмлари ишлаб чиқариш йўлга қўйилди). 1993 йилда республикадаги 30 дан ортиқ саноат корхоналарини бирлаштирган «Ўзэлтехсаноат» уюшмаси ташкил этилди. Уюшма корхоналарида кабель симлари, трансформаторлар, пайвандлаш ускуналари, иситкичлар, яримўтказгичлар, қуёш энергиясидан фойдаланиш ст-ялари ва бошқалар маҳсулотлар ишлаб чиқарилади. Уюшма таркибидаги корхоналар қошида АҚШ, Буюк Британия, Германия, Туркия, Швейцария, Хитой, Россия каби давлатларнинг компаниялари ва фирмалари иштирокида 10 та қўшма корхона фаолият кўрсатади. Ишлаб чиқарилаётган маҳсулотлар чет элларга экспорт қилинади. 2003 йилда Ўзбекистон Э.с. корхоналарида 716 та куч трансформаторлари, 4048,2 км юқори кучланиш симлари, 5295 км резина қобиқли симлар, 8577 км шаҳар телефон алоқа симлари, 23688 км ёритқич симлари ишлаб чиқарилди.

Чет элларда, айниқса, ривожланган мамлакатларда йирик Э.с. компаниялари фаолият кўрсатади. «Женерал электрик» (АҚШ), «Сименс» (ГФР), «Хитати» (Япония), «АСЕА» (Швеция), «Электросила» (Россия) ва бошқалар корхоналар жаҳон Э.с.да электр машиналари, шу жумладан, генераторлар, трансформаторлар, юқори кучланишли ускуналар ва бошқалар маҳсулотлар ишлаб чиқаришда етакчи мавқени эгаллаб келади (яна қ. Электротехника).

Барно Раҳимова.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.