Elektrotexnika

Elektrotexnika (elektro... va texnika) — fan va texnikaning energiyani özgartiriş, materiallar işlab çiqariş hamda ularga işlov beriş, axborotlarni uzatiş va boşqalar masalalarni amalga oşirişda elektr va magnit hodisalardan foydalaniş bilan şuğullanuvçi sohasi.

Elektr va magnetizm haqidagi bilimlarning rivojlanişi E.ning yaratilişiga olib keldi. 17—18-asrlarda çex fizigi P. Diviş, rus fizigi G.V. Rixman, M.V. Lomonosov, Ş.O. Kulon va boşqalar ning işlari elektr hodisalarini tadqiq qilişga bağişlandi. Birinçi uzluksiz tok manbai — vol't ustuni, keyinçalik ança mukammal galvanik elementlarning paydo bölişi E.ning rivojlanişida muhim ahamiyatga ega böldi. 19-asrning birinçi yarmida elektr tokiga boğliq bölgan kimyoviy, issiqlik, yoruğlik va magnit hodisalariga doir köpgina tadqiqot işlari ötkazildi. Şu davrda elektrodinamikaga asos solindi, elektr zanjirining muhim qonuni — Om konuni kaşf qilindi. Telegrafiya, harbiy iş, elektr ölçaş işlarida bu sohadagi yutuqlardan ayniqsa keng foydalaniddi. Elektromagnit induksiyaning kaşf etilişi elektr maşinalari — dvigatel va generator yaratilişiga sabab böldi.

19-asrning 70yillari oxirida J.K. Maksvellnkng işlari elektromagnit maydon ta'limotiga asos soldi. 80-y. larda özgarmas tok asosida işlaydigan elektr maşinalari hozirgi zamon maşinalari şaklini oldi. Elektr maşina generatorlari bilan bir vaqgda kimyoviy tok manbalari ham rivojlantirila bordi. Bu sohada qörğoşin akqumulyatori yaratildi (fransuz fizigi G. Plante, 1859) va rivojlantirildi.

E.ning keyingi taraqqiyoti E. sanoatining paydo bölişi va elektr yoruğligidan keng foydalaniş bilan boğliq böldi. Elektr yoritiş manbalarining yaratilişi va işlatilişida qölga kiritilgan yutuklar yoruğlik texnikasining rivojlanişiga kuçli ta'sir körsatdi. Elektr yoruğliganing keng joriy qilinişi elektr energiyasi sistemasining yaratilişiga olib keldi. Elektr toki metall nusxalar köçiriş va metall qoplaş sohasida ham qöllanila boşladi (q. Galvanotexnika).

19-asrning 70—80-y.larida elektr energiyaning masofalarga uzatilişi masalasi hal qilinganidan keyingina elektr energiyasidan amalda keng foydalanişga imkon tuğildi.

E.ning hozirgi taraqqiyoti bosqiçiga asos solgan ixtirolar qatoriga M.O. Dolivo-Dobrovolskiy yaratgan uç fazali tok transformatori, uç fazali generator va dvigatel hamda uç fazali tok sistemalarini kiritiş mumkin. Elektr energiyasiga bölgan talabning quçayişi kuçli elektr st-yalari va elektr tarmoqlari qurilişiga, yangi elektr energetika sistemalarini yaratiş va eskilarni qayta tiklaşga sabab böddi. E. qurilmalarining takomillaşişi yuqori quçlaniş elektr zanjirlari texnikasi va nazariyasining, elektr maşinalari, elektr yuritmalari nazariyasi kabi ilmiy sohalarning şakllanişiga yordam berdi. E. yutuqlari radiotexnika, elektronika, telemexanika, avtomatika, hisoblaş texnikasi va kibernetikatlş rivojlanişiga olib keddi.

E.ning muhim bölimlaridan biri — elektromexanika energiyaning özgarişi bilan boğliq masalalarni öz içiga oladi.

Murakkab elektr energetika sistemalarini optimal boşqariş va ularning çvdamliligini oşiriş usullarini işlab çiqiş muhim ahamiyatga ega. Bu masalalarning hal qilinişi modellaş va ehtimollar nazariyasidan foydalanişga asoslangan. E.ning yana bir muhim yönalişlaridan biri — xossalari oldindan belgilanadigan murakkab elektromagnit maydonlarini yaratişdan iborat. Intensivligi yuqori bölgan impuls maydonlarini örganiş katta amaliy ahamiyatga ega (q. Impulslar texnikasi). Bu sohadagi işlar natijasidan öta kuçli elektr transformatorlari va elektr reaktorlari yaratişda foydalaniladi.

E. nazariy usullari moddalar xossasini tekşiriş, yadro va lazer texnikasi vositalarini işlab çiqiş, tirik organizmlarning mikrodunyosi va hayot faoliyatini örganiş, kosmik fazoni özlaştiriş bilan boğliq bölgan qator sohalarida rivojlanmoqda. E. yutuqlari inson amaliy faoliyatining barça sohalarida — sanoat, q.x., tibbiyot va turmuşda qöllanilmoqda. Özbekistonda E.ning rivojlanişi Ğ. R. Rahimov, M.E. Homidxonov, H.F. Fozilov va boşqalar olimlarning nomi b:n boğliq.